angelus

musevilikde musevi takvimi’nin ilk ayı olan tişri ayının 10. günü 26 saat boyunca tutulan büyük oruç.

musevilik dininde kader inancı diğer dinlere göre bir parça değişiklik gösterir, museviliğe göre bir insanın kaderi bir sene önceki hal ve hareketlerine göre yazılır. bir sene boyunca iyi ve hayırlı işler işleyen kişilerin kaderi bir sene sonra için iyi yazılır.

musevi yılbaşısı olan roşaşana ile yom kippur arasındaki 10 gün boyunca bir vicdan muhasebesi yapılır ki buna ibranice teşuva adı verilir teşuva ibranice’de geriye dönme anlamına gelir. on gün boyunca, o sene içinde yapılan tüm hatalı davranışlar gözden geçirilir insanlara karşı yapılan haksızlıklar için insanlardan özür dilenir ve helalleşilir tanrı’ya karşı olan suçlar için de tövbe edilir. 9. günün akşamı güneş batmadan bir saat önce oruca başlanır. 26 saat aralıksız sürecek olan oruç boyunca:

yemek yemek ve içmek
yıkanmak
parfüm sürünmek
cinsel münasebette bulunmak
çalışmak
ateş yakmak
yasaktır, güneşin batmasıyla sinagog’a gidilir ve 2 saat süren dini törenden sonra eve dönülür ve yatmadan tekrar vicdan muhasebesi yapılır.

sabah erkenden kalkıp sinagog’a gidilir ve yaklaşık 12 saat boyunca sinagog’da aralıksız yom kipur için yapılan dualar, tövbeler ile vakit geçirilir. güneşin batmasından yaklaşık 40 dakika sonra tokea adı verilen kişi boynuzdan yapılmış bir boruyu (şofar) çalarak orucun bittiğini ilan eder. bu oruç yaklaşın 25-25.5 saat sürer.

şofar’ın çalınmasıyla birlikte tören sona erer ve tanrı’ın insanların gelecek sene için kaderini yazdığına ve iyi kişileri hayat kitabına yazdığına inanılır.

(bkz: superman)

kaşerut kurallarına göre musevilikte et ile süt ürünlerinin aynı anda tüketilmesi yasaktır, et yiyen bir kişinin bunun üzerine süt veya süt ürünü içeren bir yiyecek yiyebilmesi için 3-6 saat kadar bir süre geçmesi gerekir. yahudiliğe göre et veya süt grubundan sayılmayan sebze, meyve, hububat gibi besinlere parve adı verilir.

parve kategorisinde bulunan yiyecekler hem etlilerle hem de sütlülerle birlikte kullanılabilir. bunun için bunların bulunduğu yiyeceklerin ambalajında parve olduğunu belirten bir ibare mutlaka bulunur.

(bkz: family guy)

yahudilerin büyük babil sürgünü ile bugünkü iran ve harran bölgeleri civarına gönderilmesiyle, arkalarında bıraktıkları topraklara asur kralı tarafından özel olarak gönderilip yerleştirilen halk. yerleştikleri bölgeye samiriye denir, ve kutsal olarak bilinen gerizim dağı merkezli civar bölge bu isimle adlandırılır.

tevrat’taki anlatıma göre sürgüne giden yahudilerin yerine yerleştirilen bu halk, o bölgede yaşayan aslanların sürekli saldırıları sonucunda iyice bunalırlar ve burayı terkeden insanların dini inanışlarına göre bir tanrı inancı ve tapınma biçimiyle durumun düzeleceğinden şüphelenerek bunu asur kralına bildirirler. bunun üzerine kral yahudi sürgünlerinin arasından bir rahibi geri göndererek yeni yerleşimcilere kendi dinlerini öğretmesini ister. şahıs geri dönerek onlara tevrat’a dayalı dini kuralları ve kaideleri öğretir. samarit - samaritan ya da samiriyeli - denilen insanların kökeninin bu olduğu genel kabul görmektedir.

yüzyıllar boyunca yahudiler tarafından kendilerinden görülmemişlerdir. kabul edilen tevrat’a göre birçok farklılıklar bulunan bir tevrat’ı kutsal kitap olarak tanırlar. dini uygulamalarında da birçok fark gözlemlemek mümkündür. müslümanlardaki abdeste benzer bir abdest alma ve namaza benzer hareketleri olan bir ibadet biçimleri vardır ve ibadethanelerinde oturmak için yer bulunmaz.

günümüzde gerizim dağı ve çevresinde sayıları birkaç bin civarında küçük bir topluluk halinde yaşamaktadırlar.

musevilikte yenilmesi serbest olan hayvanlar ile ilgili kesim kurallarına şehita adı verilir.

musevilikte bir hayvanın etinin yenilebilmesi için, o hayvanın yenilmesine izin verilen bir hayvan olması yetmez. aynı zamanda o hayvanın da musevi dini kurallarına uygun olarak kesilmesi gerekir. şehita kurallarına uyulmadan yapılan kesim sonucu ortaya çıkan etler trefa sayılır ve musevilerce tüketilemez. şehita kurallarını bilen ve bu kurallara uygun kesim yapan kişiye ise şohet adı verilir.

musevilik’de yenilmesi serbest olan hayvanların kesiminin şehita adı verilen kurallar dahilinde, özel bir kesim tekniği ile bu işin eğitimini almış ve anatomi bilgisi olan yetkili bir kişi tarafından yapılması gereklidir bu kişiye şohet adı verilir.

aramice şehrin muhafızlar anlamına gelen bir tamlama olup; siyonizm karşıtı bir ortodoks yahudi cemaatidir. mesih gelmeden kurulmuş olan israil devleti’nin geçerli bir devlet olamayacağını savunurlar. bu nedenle cemaatin üyeleri her türlü resmi yazışmalarını israil devleti ile değil ürdün krallığı ile yapmaktadır. yahudi soykırımının da siyonistler tarafından israil devleti’nin kurulması maksadıyla kullanıldığını iddia etmektedirler. tevrat’a inanmakla beraber siyonizme inanmamaktadırlar. kudüs’te halen israil’i tanımayan cemaate bağlı 400 naturei karta ailesi yaşamaktadır.

yahudilikde medeni ve ceza hukuk’u olan talmud’un ilk bölümü. sözlü kanunlar ilk defa olarak haham yehuda hanasi tarafından derlenmiş ve mişna adı verilmiştir. mişna ibranice şana kökünden gelir bu tekrarlayarak belleme anlamındadır. ibranice olarak kaleme alınmıştır.

musevilik’de bir dini törenin icra edilebilmesi için, bar mitsva törenini yapmış, yani 13 yaşını doldurmuş ve bir gün almış en az 10 musevi erkeğe ihtiyaç vardır.

bu özellikleri taşıyan en az 10 kişilik cemaate minyan adı verilir.

minyan’ın olmadığı durumlarda dini törendeki bazı dualar okunamaz, tevrat çıkartılamaz ve bazı törenler gerçekleştirilemez.

her musevi’nin evinin giriş kapısının sağ pervazına yerleştirdiği ve içinde tevrat’tan pasajlar bulunan kutucuk.

musevilikte bir et şehita kurallarına uygun olarak bir şohet tarafından kesilmiş olsa bile bu hayvanın arka butları içerisinde siyatik siniri (git anaşe) olduğundan yenilmesi yasaktır. bu siyatik sinirini tek parça halinde çıkartan ve bunun eğitimini alan kişiye menaker adı verilir.

menaker kesimi yapılan hayvan üzerinde uzun süren bir anatomi eğitimi almış olduğundan hayvanın sinirinin nereden geçtiğini çok iyi bilir ve bu siniri hiç zedelemeden tek parça halinde çıkartabilir.

menakerlik eğitimi çok uzun sürdüğünden birçok musevi cemaatinde menaker bulunmaz bu sebeple, böyle cemaatlerde butların tamamı trefa sayılır ve yenilmez.

musevilik’te mısır köleliğin’den kurtuluş anısına her yıl 8 gün hamursuz bayramı (ibranice: pesah)’da yenilen mayasız ekmek.

tevrat’da anlatıldığı üzre yahudiler mısır’dan apar topar çıktıklarında ekmeklerini mayalamaya fırsat bulamadıklarından bu mayasız ekmekleri yemişlerdir.

matsa hahambaşılık denetimimnde su ve undan üretilir ancak su ve un karıştırıldıktan itibaren 18 dakika içerisinde pişirilmesi gerekir bu süre geçtikten sonra mayalanma başlayacağından bu hamursuz bayramı’ında kullanılamaz.

musevi’lerin kullandığı 15. yy ispanyolcasını temel alan ancak içinde ibranice, türkçe, fransızca, yunanca, arapça ve portekizce kelimeler de barındıran latin kökenli bir hint avrupa dili.

musevi’lerin kullandığı 15. yy ispanyolcasını temel alan ancak içinde ibranice, türkçe, fransızca, yunanca, arapça ve portekizce kelimeler de barındıran latin kökenli bir hint avrupa dili.

musevilikte hanuka bayramı’nda yakılan menora’ta benzeyen fakat fazladan iki kolu daha olan 9 kollu şamdandır.

m.ö. 169-166 yılları arasında yahudi makabiler helenler’e karşı savaşırlar. m.ö. 175 yılında iskender’in ölmesiyle suriye genel valisi antiohus epiphanes hükümdar olur. yahudi karşıtı düşünceleriyle bilinen bu hükümdar, yahudilerin dini ibadetlerini, kaşer ve sünnet kurallarını yasaklar ve yahudilerin tapınağına heykeller yerleştirir.

makabiler’in tapınağı ele geçirmesinden sonra tapınak heykellerden temizlenir ve tapınakta bulunan menora’yı yakmak için yağ aranır ancak sadece bir gün yanacak kadar saf zeytin yağı bulunur bunun üzerine bir mucize olur ve bir gün yanması gereken yağ 8 gün boyunca sönmeden yanar.

işte bu mucizenin anısına yahudiler her sene hanuka bayramından 8 gün boyunca hanukiya yakarlar.

tevrat’a göre mısır’da firavun’un köleleri olarak kullanılan ve üzerlerine ağır işler yüklenen yahudiler, tanrı’nın yardımıyla hz. musa’nın önderliğinde mısır’dan çıkarlar. ancak bu çıkış o kadar acele ve apar topar olmuştur ki, yahudiler kendileri için hazırladıkları ekmeklerin hamurlarının mayalanmasını beklemeden pişirirler. bu yüzden, bu bayramda mayalı hiçbir ürün tüketilmez. pesah boyunca museviler mayasız hamurdan yapılmış matsa adındaki ekmeği yerler.

(bkz: hamursuz)

talmud’un ikinci bölümü.

rabi yehuda hanasi’nin mişna’yı tamamlamasından sonra hahamlar mişna’nın yeterli olmadığını fark ettiler. çünkü mişna okuyacak kişinin konuyu çok iyi bildiğini varsayarak, kısaltmalar ve kodlar içeriyordu.

bu yüzden mişna’nın açıklaması olan gemara’nın yazılmasına ihtiyaç duyuldu bu analize gemara adı verilir. ki bu da tamamlama anlamına gelir. gemara aramice olarak kaleme alınmıştır.

mişna’nın yazılmasından yaklaşık 300 yıl kadar sonra babil’de ve israil’de büyük hahamlar komitesi toplanmış ve mişna’nın analizini yaparak gemara’yı oluşturmuşlardır.

bu
aglama duvari
alihan

kudüs’te bulunan ve yahudilerce kutsal sayılan, büyük tapınağın ayakta kalan batı duvarıdır. bu sebepten dolayı batı duvarı adıyla da bilinmektedir.

hz. süleyman tarafından kudüs’de yaptırılan ve mö. 588 yılında babilliler tarafından yıkılan birinci tapınağın yerine, yahudiler mö 537 yılında babil’i yıkan persliler’in izniyle 2. tapınağı yaparlar. bu tapınak da ms. 70 yılında romalılar tarafından yıkılır ve içindeki değerli eşyalar yağmalanarak roma’ya taşınır. bu ikinci tapınağın batı duvarı sağlam kalır ve yahudilerce kutsal kabul edilir.