nutuk’tan...
her yerde gösteriler yapılması için yaptığım tebligat tarihinden üç gün sonra, yani 31 mayıs 1919’da harbiye nâzırı’nın şu telgrafını aldım:
«ingiltere olağanüstü komiserliği’nden bâbıâlî’ye tebliğ olunup harbiye nezareti’ne verilen nota sureti aynen aşağıya çıkarılmıştır :
bugüne kadar gelen raporlardan, 3’üncü kolordu bölgesinde âdî haydutluk olaylarından başka bir şey görülmediği bilinmekle beraber, son notada bildirilen durumlar hakkında özel soruşturma yapılarak sonucunun acele bildirilmesini rica ederim.
31/5/1919
harbiye nâzırı şevket
suret
1 — sivas’ın durumu ile orada olup bitenler ve bu şehirde yahut bu şehrin yakınında toplanmakta olan çok sayıdaki ermeni mültecilerinin güvenliği ile ilgili olarak son günlerde oldukça kaygı verici haberler almış olduğumu siz sadrazam hazretleri’nin yüksek katına bildirmekle şeref duyarım.
2 — bundan dolayı askerî komutanın görev bölgesi içinde bulunan ermenilerin iyi korunması ve himayeleri için elden gelen bütün tedbirleri almasını emreder ve herhangi bir şekilde öldürme veyahut kötü muamele olduğu takdirde, kendisinin doğrudan doğruya sorumlu tutulacağını bildiren bir telgrafın yüksek harbiye nezareti’nce adı geçen komutana acele olarak çekilmesi hususunda emir
buyrulmasını siz sadrazam hazretleri’nin yüksek şahsiyetlerinden rica ederim.
3 — bu talimata benzer bir talimatın ilgili sivil memurlara da verilmesini ayrıca rica ederim.
4 — memleket içindeki güvenlik bozucu olaylar konusunda siz sadrazam hazretleri’nin yüksek şahsiyetlerinin ne kadar haklı bir endişe içinde bulunduklarını bildiğim için, siz sadrazam hazretleri’nin yüksek şahsiyetlerine ayrıca, işbu, uyulacağından eminim.
5 — sözkonusu olan talimatın gönderildiği tarih hakkında verilecek bilginin beni fazlasıyla sevindireceğini bildiririm.
sivas vali vekilliği’nden aldığım 2 haziran 1919 tarihli bir telgrafta da «bugün albay demange (dömanj) imzasıyla alınan telgrafta): izmir işgali üzerine, aziziye’de hristiyanlar ölümle tehdit edilmiştir, bu hareket doğru değildir. sizi durumdan haberdar edeyim ki, bu gibi haller müttefik askerleri tarafından ilinizin işgaline yol açar, anlamında ihtarlarda bulunulmaktadır. . . vb.» denilmekteydi.
gerçekte, ne sivas’ta kaygı verici bir durum vardı ve ne de hristiyanların ölümle tehdit edildiği doğruydu. bunları, milletçe yapılmaya başlanan gösterilerden korkuya düşen hrıstiyan azınlıkların, yabancıların dikkatini kendi üzerlerine çekmek için kasıtlı olarak yaydıkları uydurma haberler olarak kabul etmek gerekir (belge : 22, 23, 24). harbiye nezareti’nin nota suretini de içine alan telgrafına verdiğim cevabı olduğu gibi arzedeceğim:
istihbarat
çok ivedi 3.6.1919
sayı : 58
harbiye nezareti yüksek katına
ilgi: 2 haziran 1919 tarihli şifre
sivas ve çevresinde eskiden beri bulunan ermenileri ve sonradan gelen mültecileri yılgınlığa düşürecek hiçbir olay geçmemiştir. ne sivas’ta ne de çevresinde kaygı verici herhangi bir durum yoktur. herkes sükûnet içinde iş ve güçleriyle meşguldür. bunu kesinlikle bilginize sunar ve sizi temin ederim. bu bakımdan ingiliz notasındaki haberlerin nereden kaynaklandığı bendenizce bilinmek gerekir. izmir ve manisa’nın işgali ile ilgili acı haberler üzerine müslüman halk tarafından yapılan ve hristiyan azınlıklar hakkında hiçbir düşmanlık duygusu gütmeyen toplantılardan belki de bazılarının ürkmüş olması hatıra gelebilir. itilâf devletleri milletimizin haklarına ve bağımsızlığına saygılı kaldıkça, millet de vatanın saldırıya uğrayıp parçalanmayacağından emin oldukça, hristiyan azınlıkların korkuya kapılmalarına hiç bir sebep yoktur. bu konuda devlete karşı her türlü sorumluluğu yüklenir ve buna kesinlikle güven buyurulmasını istirham ederim. ancak, milletin bağımsızlık ve varlığını yok eden ve millî varlığı tehlikeye düşüren işgal, cana kıyma ve zulüm gibi izmir bölgesinde görülmekte olan olayların ve benzerlerinin tekrarlanmasına karşı, ne milletin heyecanını ve içindeki acıları ne de bundan doğacak millî gösterileri engelleyip durdurmak için kendimde ve hiç kimsede bir güç ve kudret göremeyeceğim gibi, bu yüzden çıkacak olayların karşısında da sorumluluk kabul edebilecek ne bir komutan ne bir sivil yönetici ve ne de bir hükûmet tasavvur edebilirim.
mustafa kemal
bu nota suretiyle tarafımdan verilen cevap sureti bütün komutanlara, vali ve mutasarrıflara bir genelge ile bildirildi.
bu tarihlerde ingiliz muhipler cemiyeti’nin isteğine katılarak bütün milletçe ingiltere himayesinin istenmesi, bu dernek adına, sait molla imzasıyla bütün belediye başkanlıklarına bir telgrafla bildirildiği ve bu telgrafın etkisini hükümsüz kılmak için milleti gerektiği gibi aydınlatmakla birlikte hükûmet nezdinde teşebbüslerde bulunduğum da sizce bilinmektedir (belge: 25). bundan başka 27 mayıs 1919 tarihinde türkiye - havas - reuter (royter) adındaki ajansın, toplanan saltanat şûrâsı ile ilgili açıklamaları arasında «şûrâyı oluşturan bütün üyelerin düşüncesi, türkiye’nin büyük devletlerden birinin himâyesini sağlama noktasında birleşiyor» haberini yayması üzerine, sadrazama, milletin, millî bağımsızlığını korumaya kararlı olduğunu ve doğabilecek bütün kötü sonuçlara karşı her türlü fedakârlığı göze aldığını ve millî vicdanı temsil etmeyen haberlerin endişe verici tepkiler yarattığını yaymakla birlikte, bütün milleti de bu durumdan nasıl haberdar ettiğimi başka bir açıklama dolayısıyla belirtmiştim.
sadrazam ferit paşa’nın, paris’e bilinen daveti üzerine, birinci türkiye büyük millet meclisi’nin ilk toplantısını yaptığı günlerde bazı demeçler vermiştim. bu konudaki görüş ve davranış tarzımın ne olduğunu açıklamak üzere şu belgeyi olduğu gibi bilginize sunacağım.
şifre
ivedi havza, 3.6.1919
kişiye özel
samsun’da 3’üncii kolordu komutanı refet beyefendi’ye
erzurum’da 15’inci kolordu komutanı kâzım paşa hazretleri’ne,
erzurum valisi münir beyefendi’ye,
canik mutasarrıfı hâmit beyefendi’ye,
sivas vali vekili hâkim hasbi efendi hazretleri’ne,
kastamonu valisi ibrahim beyefendi’ye,
ankara’da 20’nci kolordu komutanı ali fuad paşa hazretleri’ne,
konya’da yıldırım kıt’aları müfettişi cemal paşa hazretleri’ne,
diyarbakır’da 13’üncü kolordu komutanı vekili cevdet beyefendi’ye,
van valisi haydar beyefendi’ye.
fransız siyasî temsilcisi mösyö defrance (döfrans)’ın sadrazamlık yüksek makamına gelerek osmanlı devleti’nin haklarını konferans huzurunda savunmak için paris’e gidebileceklerini bildirdiği, dahiliye nezareti’nin resmî tebliğlerinden ve ajans yayınlarından anlaşılmıştır. izmir olayı üzerine milletimizin gösterdiği şiddetli tepki ve böylece bağımsızlığını koruma konusunda beliren kesin kararlılığının sonucu olan bu başarı şükranla karşılanmaya değer. ancak, buna rağmen, yunanlılar’ın izmir ilini işgali önlenebilmiş değildir. herhalde milletin, kendi haklarının bilincinde ve onları çiğnetmemek için tek bir vücut halinde fedakârca harekete hazır olduğu, itilâf devletleri’ne karşı gösterilmeye ve ispata devam edildikçe, bu devletlerin milletimize ve onun haklarına saygılı olacağına şüphe yoktur.
sadrazam paşa hazretleri’nin konferans huzurunda osmanlı devleti’nin haklarını savunmak için ellerinden geleni yapacakları tabiîdir. ancak, milletçe kesin bir şekilde savunulması istenen ve gerekli görülen haklar özellikle iki noktada önem kazanır. birincisi, devlet ve milletin mutlak olarak tam bağımsızlığı, ikincisi de vatanın ana topraklarında çoğunluğun azınlıklara feda edilmemesidir. bu konuda paris’e harekete hazırlanan hey’etin görüşü ile millî vicdanın kesin istekleri arasında tam bir uygunluğun bulunması şarttır. aksi halde, millet, pek güç bir durumda ve giderilmesi imkânsız oldubittiler karşısında kalabilir. bu endişeyi doğuran sebepler şunlardır: sadrazam paşa hazretleri, duyulan demecinde, bir ermeni muhtariyeti ilkesini kabul etmiş olduğunu bildirdi. bunun sınırını belirtmedi. bundan doğu illerinin halkı elbette üzüntü duydu ve durumun açıklanmasını istemeye mecbur oldu. toplanmış olan saltanat şûrâsı’nda da üyelerin hemen hepsi, millî bağımsızlığın korunmasını ve millet mukadderatının bir millî şûrânın yetkisine bırakılmasını istedikleri halde, yalnız, hükûmetin dayandığı itilâf ve hürriyet fırkası adına başkan sadık bey tarafından yazılı olarak ingiltere’nin himâyesi teklif edildi. geniş bir ermenistan muhtariyetini ve devletin bir yabancı himâyesini kabul konularında, milletin isteği ile şimdiki hükûmetin görüşü arasında bir uygunluk olmadığı anlaşılıyor. sadrazam paşa hazretleri ile birlikte hareket edecek olan hey’etin, milletin haklarını savunmada uyacağı ilkeler ve program milletçe bilinmedikçe, arzedilen noktalarda endişeye kapılmamak mümkün değildir. bu suretle illerdeki ve onlara bağlı yerlerdeki müdafaa-i hukuk-ı milliye ve redd-i ilhak cemiyetleri’nin temsilcileri ve daha teşkilâtı tamamlanamayan yerlerde de belediye hey’etleri, sadrazam paşa hazretleri’ne ve doğrudan doğruya zât-ı şâhâne’ye telgraflar çekerek, millî bağımsızlığın mutlak dokunulmazlığının ve millet çoğunluğunun haklarının korunmasının milletin temel şartı olduğu belirtilmeli ve gidecek hey’etin yapacağı savunmanın esaslarını millete resmen ve açıkça bildirmesi istenmelidir. milletin bu şekildeki hareketi ile, gidecek hey’etin savunmaya çalışacağı ilkelerin gerçekten milletin isteği olduğu, itilâf devletleri’nce anlaşılacak ve şüphesiz daha fazla bir önemle dikkate alınarak hey’etin görevini kolaylaştıracaktır. bu düşüncelerin gerekenlere sür’atle ulaştırılmasını ve duyurulmasını, vatanımızın mukadderatı adına vatansever yüksek şahsiyetinizden özellikle istirham ederim. bu telgrafın alındığı zamanın bildirilmesini de rica ederim.
mustafa kemal
devamı için:
(bkz: istanbul a geri çağrılışım)
nutuk’tan...
verdiğim bu talimat üzerine her yerde gösteri toplantıları yapılmaya başlandı.
yalnız, sınırlı birkaç yerde bazı yersiz korkularla kararsızlığa düşüldüğü anlaşılmıştır. örnek olarak, 15’inci kolordu komutanı’nın trabzon hakkında gönderdiği 9 haziran 1919 tarihli şifreden (belge: 21): «miting sırasında rumların uygunsuz davranışlarda bulunabilecekleri ve hiç yoktan bir olay çıkabileceği düşüncesi ile, mitinge karar verilmişken bu kararın uygulanmadığı... mitingi düzenleyen hey’etin toplantısında istrati ve polidis’in de hazır bulunduğu» anlaşılıyordu.
trabzon, karadeniz kıyısında ve önemli bir merkez olduğundan, orada millî teşebbüs ve faaliyetler konusunda gösterilen kararsızlık ve yunanlılar aleyhinde millî gösteriler yapılması görüşmelerinde istrati ve polidis efendiler’i de bulundurmak gibi, teşebbüsün ciddiyetsizliğine delil sayılacak gevşeklikler, elbette istanbul ve düşmanlar için pek değerli sayılacak belirtilerdir.
verdiğim talimattaki esasları kötüye kullanacak kadar ustalık gösterenler de oldu. söz gelişi sinop’a yeni atanan bir mutasarrıf, orada yapılan gösterileri kendisi yönetiyor ve miting kararlarını kendisi yazıp halka imza ettirdiğini söylüyor ve bize de bir örneğini gönderiyor.
bu zatın zavallı halka gürültü patırtı arasında imza ettirdiği uzun yazılar içinde şu satırlar gizleniyordu: «türkler ilerleyip gelişemedi. avrupa medeniyet esaslarını kabul edemedi ve benimseyemedi ise, bu da şimdiye kadar iyi bir yönetime kavuşamamış olmasından ileri gelmiştir.
türk milleti, ancak kendi padişahının saltanat ve hâkimiyeti altında olmak şartıyla, avrupa’nın himâye ve kontrolu altında kurulacak bir yönetim şekli ile yaşayabilir.»
efendiler, sinop halkı adına itilâf devletleri temsilcilerine verilen 3 haziran 1919 tarihli bu muhtıranın altındaki imzalara göz gezdirirken, müftü vekili efendinin imzasından sonra gördüğüm imza, bilginize sunduğum satırları yazan ve yazdıran ruhu bana keşfettirdi. o imza, hürriyet ve itilâf fırkası’nın ikinci başkanı olan zatın imzası idi.
devamı için:
(bkz: milli gösterilerin yankıları)
verdiğim bu talimat üzerine her yerde gösteri toplantıları yapılmaya başlandı.
yalnız, sınırlı birkaç yerde bazı yersiz korkularla kararsızlığa düşüldüğü anlaşılmıştır. örnek olarak, 15’inci kolordu komutanı’nın trabzon hakkında gönderdiği 9 haziran 1919 tarihli şifreden (belge: 21): «miting sırasında rumların uygunsuz davranışlarda bulunabilecekleri ve hiç yoktan bir olay çıkabileceği düşüncesi ile, mitinge karar verilmişken bu kararın uygulanmadığı... mitingi düzenleyen hey’etin toplantısında istrati ve polidis’in de hazır bulunduğu» anlaşılıyordu.
trabzon, karadeniz kıyısında ve önemli bir merkez olduğundan, orada millî teşebbüs ve faaliyetler konusunda gösterilen kararsızlık ve yunanlılar aleyhinde millî gösteriler yapılması görüşmelerinde istrati ve polidis efendiler’i de bulundurmak gibi, teşebbüsün ciddiyetsizliğine delil sayılacak gevşeklikler, elbette istanbul ve düşmanlar için pek değerli sayılacak belirtilerdir.
verdiğim talimattaki esasları kötüye kullanacak kadar ustalık gösterenler de oldu. söz gelişi sinop’a yeni atanan bir mutasarrıf, orada yapılan gösterileri kendisi yönetiyor ve miting kararlarını kendisi yazıp halka imza ettirdiğini söylüyor ve bize de bir örneğini gönderiyor.
bu zatın zavallı halka gürültü patırtı arasında imza ettirdiği uzun yazılar içinde şu satırlar gizleniyordu: «türkler ilerleyip gelişemedi. avrupa medeniyet esaslarını kabul edemedi ve benimseyemedi ise, bu da şimdiye kadar iyi bir yönetime kavuşamamış olmasından ileri gelmiştir.
türk milleti, ancak kendi padişahının saltanat ve hâkimiyeti altında olmak şartıyla, avrupa’nın himâye ve kontrolu altında kurulacak bir yönetim şekli ile yaşayabilir.»
efendiler, sinop halkı adına itilâf devletleri temsilcilerine verilen 3 haziran 1919 tarihli bu muhtıranın altındaki imzalara göz gezdirirken, müftü vekili efendinin imzasından sonra gördüğüm imza, bilginize sunduğum satırları yazan ve yazdıran ruhu bana keşfettirdi. o imza, hürriyet ve itilâf fırkası’nın ikinci başkanı olan zatın imzası idi.
devamı için:
(bkz: milli gösterilerin yankıları)
nutuk’tan...
bir hafta kadar samsun’da ve 25 mayıstan 12 hazirana kadar havza’da kaldıktan sonra amasya’ya gittim. bu süre içinde bütün yurtta millî teşkilât kurulması gereğini bir genelge ile bütün komutanlara ve sivil idare âmirlerine bildirdim.
dikkate değer bir noktadır ki, izmir’in, onun arkasından da manisa ve aydın’ın işgali ile, yapılan saldırı ve zulümler hakkında millet daha aydınlanmamış; millî varlığa vurulan bu korkunç darbeye karşı açıktan açığa herhangi bir tepki ve şikâyet gösterilmemişti.
milletin, bu haksız darbe karşısında sessiz ve hareketsiz kalması, elbette kendi lehine yorumlanamazdı. onun için milleti uyarıp harekete getirmek gerekirdi. bu maksatla 28 mayıs 1919 tarihinde valilere ve bağımsız mutasarrıflıklara, erzurum’da 15’inci kolordu, ankara’da 20’nci kolordu ve diyarbakır’da 13’üncü kolordu komutanlıklarına, konya’da ordu müfettişliği’ne şu yolda birer genelge gönderdim:
izmir’in ve maalesef bunun arkasından da manisa ve aydın’ın işgali, gelecekteki tehlikeyi daha açık olarak sezdirmiştir. yurt bütünlüğümüzün korunması için, milletçe gösterilen tepkinin daha canlı ve sürekli olması gerekir. yaşayışımızda ve millî bağımsızlığımızda gedikler açan işgal ve ilhak gibi olaylar, bütün millete kan ağlatmaktadır. ızdıraplar dindirilemiyor.
sindirilmesi ve katlanılması mümkün olmayan bu duruma derhal son verilmesinin bütün medenî milletlerle büyük devletlerin adalet ve nüfûzundan sabırsızlıkla beklendiğini göstermek maksadıyla, önümüzdeki hafta içinde ve çeşitli illere göre, pazartesi başlayıp çarşamba günü müracaatın arkası alınmak üzere, büyük ve heyecanlı mitingler yapılarak millî gösterilerde bulunulması, bunun bütün kasaba ve köylere kadar yaygınlaştırılması, bütün büyük devletlerin temsilcileriyle bâbıâli’ye etkileyici telgraflar çekilmesi, yabancıların bulunduğu yerlerde yabancılar da etki altına alınmakla birlikte, düzenlenen millî gösterilerde terbiye ve ağırbaşlılığın titizlikle korunması, hristiyan halka karşı saldırı, gösteri ve düşmanlık gibi tavır ve davranışlardan sakınılması zarurîdir.
yüksek şahsiyetinizin bu konularda duyarlı ve etkili bulunmaları dolayısıyla işin iyi idare edileceğine ve başarıya ulaşacağına bendenizin tam bir güveni vardır. sonuçtan haberdar buyurulmamı rica ederim.
devamı için:
(bkz: mitingler milli gösteriler)
bir hafta kadar samsun’da ve 25 mayıstan 12 hazirana kadar havza’da kaldıktan sonra amasya’ya gittim. bu süre içinde bütün yurtta millî teşkilât kurulması gereğini bir genelge ile bütün komutanlara ve sivil idare âmirlerine bildirdim.
dikkate değer bir noktadır ki, izmir’in, onun arkasından da manisa ve aydın’ın işgali ile, yapılan saldırı ve zulümler hakkında millet daha aydınlanmamış; millî varlığa vurulan bu korkunç darbeye karşı açıktan açığa herhangi bir tepki ve şikâyet gösterilmemişti.
milletin, bu haksız darbe karşısında sessiz ve hareketsiz kalması, elbette kendi lehine yorumlanamazdı. onun için milleti uyarıp harekete getirmek gerekirdi. bu maksatla 28 mayıs 1919 tarihinde valilere ve bağımsız mutasarrıflıklara, erzurum’da 15’inci kolordu, ankara’da 20’nci kolordu ve diyarbakır’da 13’üncü kolordu komutanlıklarına, konya’da ordu müfettişliği’ne şu yolda birer genelge gönderdim:
izmir’in ve maalesef bunun arkasından da manisa ve aydın’ın işgali, gelecekteki tehlikeyi daha açık olarak sezdirmiştir. yurt bütünlüğümüzün korunması için, milletçe gösterilen tepkinin daha canlı ve sürekli olması gerekir. yaşayışımızda ve millî bağımsızlığımızda gedikler açan işgal ve ilhak gibi olaylar, bütün millete kan ağlatmaktadır. ızdıraplar dindirilemiyor.
sindirilmesi ve katlanılması mümkün olmayan bu duruma derhal son verilmesinin bütün medenî milletlerle büyük devletlerin adalet ve nüfûzundan sabırsızlıkla beklendiğini göstermek maksadıyla, önümüzdeki hafta içinde ve çeşitli illere göre, pazartesi başlayıp çarşamba günü müracaatın arkası alınmak üzere, büyük ve heyecanlı mitingler yapılarak millî gösterilerde bulunulması, bunun bütün kasaba ve köylere kadar yaygınlaştırılması, bütün büyük devletlerin temsilcileriyle bâbıâli’ye etkileyici telgraflar çekilmesi, yabancıların bulunduğu yerlerde yabancılar da etki altına alınmakla birlikte, düzenlenen millî gösterilerde terbiye ve ağırbaşlılığın titizlikle korunması, hristiyan halka karşı saldırı, gösteri ve düşmanlık gibi tavır ve davranışlardan sakınılması zarurîdir.
yüksek şahsiyetinizin bu konularda duyarlı ve etkili bulunmaları dolayısıyla işin iyi idare edileceğine ve başarıya ulaşacağına bendenizin tam bir güveni vardır. sonuçtan haberdar buyurulmamı rica ederim.
devamı için:
(bkz: mitingler milli gösteriler)
nutuk’tan...
bu tarihe kadar yunan ordusunun manisa ve aydın çevrelerini de işgal etmiş olduklarını öğrendim. fakat, izmir’de ve aydın’da bulunduklarını bildiğim kuvvetlerin ne durumda olduklarına dair daha hiçbir yerden açık bir bilgi elde edemiyordum.
doğrudan doğruya bu kuvvet komutanlarına da bazı emirler yazmıştım. nihayet 29 haziran’da, 56’ncı tümen komutanı bekir sami bey’in iki gün önceki tarihli bir şifreli telgrafını aldım.
56’ncı tümen’e izmir’de hurrem bey adında biri komuta ediyormuş. bu zat ve izmir’deki iki alayın kılıç artığı subaylarıyla birlikte hemen hepsi esir olmuşlar. yunanlılar bunları gemilerle mudanya’ya götürmüşler. bekir sami bey, bu kılıç artıklarının komutasını ele almak üzere gönderilmiş.
bekir sami bey, 27 haziran 1919 tarihli telgrafında, 22 haziran 1919 tarihli iki emrimi, ancak 27 haziran’da bursa’ya vardığında alabildiğini söylüyor.
verdiği bilgi ve yaptığı açıklamada: «millî gayeleri gerçekleştirecek yeterli vasıtaları bulamadığımdan ve tümenimi yeniden düzenleyip yoluna koyabilirsem daha iyi hizmetlerin yapılmasını mümkün gördüğümden 21 haziran sabahı kula’dan bursa’ya doğru harekete mecbur oldum.
bununla birlikte ve birçok engele rağmen, millî bir mücadelenin memleketin kurtarılması için kaçınılmaz olduğu düşüncesini her tarafa yaymayı başardım» diyor.
düşündüklerime ve yaptıklarıma sarsılmaz inancı olduğunu bildiriyor. bu konuda hemen temaslara başladığını, çine’de bulunan 57’nci tümen’e de emir vermemi, kendisine de emir vermekte devam etmemi istiyordu (belge: 20).
devamı için:
(bkz: milli teşkilat kurulması ve milletin uyarılması)
bu tarihe kadar yunan ordusunun manisa ve aydın çevrelerini de işgal etmiş olduklarını öğrendim. fakat, izmir’de ve aydın’da bulunduklarını bildiğim kuvvetlerin ne durumda olduklarına dair daha hiçbir yerden açık bir bilgi elde edemiyordum.
doğrudan doğruya bu kuvvet komutanlarına da bazı emirler yazmıştım. nihayet 29 haziran’da, 56’ncı tümen komutanı bekir sami bey’in iki gün önceki tarihli bir şifreli telgrafını aldım.
56’ncı tümen’e izmir’de hurrem bey adında biri komuta ediyormuş. bu zat ve izmir’deki iki alayın kılıç artığı subaylarıyla birlikte hemen hepsi esir olmuşlar. yunanlılar bunları gemilerle mudanya’ya götürmüşler. bekir sami bey, bu kılıç artıklarının komutasını ele almak üzere gönderilmiş.
bekir sami bey, 27 haziran 1919 tarihli telgrafında, 22 haziran 1919 tarihli iki emrimi, ancak 27 haziran’da bursa’ya vardığında alabildiğini söylüyor.
verdiği bilgi ve yaptığı açıklamada: «millî gayeleri gerçekleştirecek yeterli vasıtaları bulamadığımdan ve tümenimi yeniden düzenleyip yoluna koyabilirsem daha iyi hizmetlerin yapılmasını mümkün gördüğümden 21 haziran sabahı kula’dan bursa’ya doğru harekete mecbur oldum.
bununla birlikte ve birçok engele rağmen, millî bir mücadelenin memleketin kurtarılması için kaçınılmaz olduğu düşüncesini her tarafa yaymayı başardım» diyor.
düşündüklerime ve yaptıklarıma sarsılmaz inancı olduğunu bildiriyor. bu konuda hemen temaslara başladığını, çine’de bulunan 57’nci tümen’e de emir vermemi, kendisine de emir vermekte devam etmemi istiyordu (belge: 20).
devamı için:
(bkz: milli teşkilat kurulması ve milletin uyarılması)
nutuk’tan...
şimdi efendiler, ilk iş olmak üzere, bütün ordu ile temasa geçmek gerekiyordu. erzurum’daki 15’ inci kolordu komutanı’na 21 mayıs 1919’da yazdığım bir şifrede:
«genel durumumuzun almakta olduğu tehlikeli şekilden pek üzüldüğümü ve elem duyduğumu, millet ve memlekete borçlu olduğumuz bu son vicdan görevini yakından, ortak bir çalışma ile yerine getirmemin mümkün olacağı inancı ile bu son memuriyeti kabul ettiğimi; bir an önce erzurum’a gitmek isteğinde bulunduğumu, ancak, samsun ve dolayları güvenlik yetersizliği yüzünden kötü bir sona uğrama tehlikesi ile karşı karşıya geldiğinden, buralarda birkaç gün daha kalmak zarureti doğduğunu bildirdikten sonra, beni şimdiden aydınlatmaya yarayacak hususlar varsa bildirilmesini» rica ettim (belge: 10).
gerçekten de samsun ve dolaylarında rum çetelerinin müslüman halka saldırması ve zaten vasıtasız bırakılmış olan bölge yöneticilerinin yabancıların da işe karışmaları yüzünden hiçbir tedbir alamaması, durumu güçleştirmişti.
tanıdığımız ve kendisinden büyük enerji beklediğimiz bir zatın samsun’a mutasarrıf olarak tayinini sağlamak için teşebbüste bulunmakla birlikte, 3’üncü kolordu komutanı’nı geçici olarak canik mutasarrıflığına atadım. bölgede elden gelen bütün tedbirlerin alınmasına, özellikle halkın gerçek durum üzerinde aydınlatılmasına ve orada bulunan yabancı birlik ve subaylardan çekinmeye ve korkmaya gerek olmadığının anlatılmasına önem verildi ve hemen o bölgede millî teşkilât kurulmasına girişildi.
23 mayıs 1919’da ankara’da bulunan 20’nci kolordu komutanı’na: «samsun’a geldiğimi, kendisi ile daha sıkı ilişki kurmak istediğimi ve izmir dolaylarına dair daha kolaylıkla alabileceği bilgilerden haberdar olmak istediğimi» bildirdim.
bu kolordunun durumu ile daha istanbul’da iken ilgilenmiştim. güneyden ankara bölgesine trenle nakli söz konusu idi. bu nakliyatın engellenmekte olduğunu anlamış bulunduğumdan, istanbul’dan hareketim günlerinde genelkurmay başkanı olan cevat paşa’dan, kolordunun trenle nakli gecikirse, karadan yürüyerek ankara’ya sevkini rica etmiştim. bundan dolayı sözünü ettiğim şifreli telgrafımda, «20’nci kolordu birliklerinin bütün mevcudu ile ankara’ya gelmeyi başarıp başaramayacağını» sordum. canik sancağı hakkında bilgi verdikten sonra, «bir iki güne kadar samsun’dan karargâhımla bir süre için havza’ya gideceğimi ve mutlaka samsun’dan hareketimden önce beni aydınlatacak bilgileri beklediğimi» yazdım.
20’nci kolordu komutanından, üç gün sonra 26 mayıs 1919’da aldığım cevapta «izmir’den düzenli bilgi alamadıklarını, manisa’nın da işgal edildiğini telgraf memurlarının haber verdiğini, kolordunun ereğli’de bulunan birliklerinin hepsini trenle nakletmeyi başaramadıklarından karadan yürüyüşe başladıklarını, ancak aradaki uzaklık dolayısıyla ankara’ya ne zaman varacaklarının belli olmadığını» bildiriyordu.
kolordu komutanı aynı telgrafında «afyonkarahisar’da bulunan 23’üncü tümen’in mevcudunun azlığından ve orada ellerine geçen erleri bu tümene göndermekte olduklarından» söz ettikten sonra, «kastamonu ve kayseri dolaylarından, güvenlik bozucu bazı olaylarla ilgili haberler gelmeye başladığını» bildiriyor ve «zaman zaman bilgi vereceğini» yazıyordu (belge: 11).
27 mayıs 1919 tarihinde, havza’dan, 20’nci kolordu komutanı’ndan ve aynı zamanda bu kolordunun bağlı bulunduğu konya’daki ordu müfettişliği’nden, «afyonkarahisar’daki tümenin takviyesi için hangi kaynaklardan yararlanılmakta olduğunu ve kuvvetinin arttırılmasına maddî imkân bulunup bulunmadığını, bugünkü şartlara ve durumumuza göre bu tümene nasıl bir görev verilmesinin düşünüldüğünü» sordum (belge: 12, 13).
kolordu komutanı, 28 mayıs 1919’da sorduğum hususlarla ilgili bilgi veriyor ve 23’üncü tümen «düşman bir işgal durumu karşısında yerini terketmeyecek ve saldırıya uğrarsa bölge halkından alacağı yardımla kendi kesimini savunacaktır» diyordu (belge: 14).
ordu müfettişi de 30 mayıs 1919’da verdiği cevapta «23’üncü tümen, karahisar’daki güvenliği korumakla birlikte, her türlü işgal olayına her türlü vasıtayla karşı koyacaktır.» diyordu. bu vasıtaların hazırlanmakta olduğunu ve konya’da orduya yardımcı olabilecek bir kuvvetin hazırlanmasına çalışıldığını, ancak bu kuvvetin bir adının ve ünvanının bulunmadığını bildiriyordu.
ben, müfettişliğe yazdığım telgrafta, «konya’da bir vatan ordusu kurulmaktadır, diye bazı haberler yayılmıştır, bunun içyüzü ve teşkilâtı nedir» demiştim. böyle bir soruyu yöneltmekten maksadım, biraz da onları özendirmek ve harekete geçirmekti. müfettişliğin verdiği son bilgi bunun üzerinedir (belge: 15).
kolordu komutanı bu açıklama isteğime «konya’da vatan ordusunun kurulduğundan haberdar değilim» demişti.
20’nci kolordu ve konya’daki ordu müfettişliği ile kurduğum temas sonunda edindiğim bilgilerden, dikkat ve uyanıklığı gerektiren noktaları 1 haziran 1919’da erzurum’daki 15’inci kolordu, samsun’daki 3’üncü kolordu ve diyarbakır’daki 13’üncü kolordu komutanlarına bildirdim (belge: 16).
trakya’da bulunan kuvvet ve komuta durumunu bilmiyordum. o bölge ile de temas kurmak gerekiyordu. bu maksatla istanbul’da, genel kurmay başkanı cevat paşa’dan 16 haziran 1919’da özel şifre ile - cevat paşa ile istanbul’dan ayrıldığım gün gizli ve özel bir şifre kararlaştırmıştık-, edirne’de kolordu komutanının kim olduğunu ve cafer tayyar bey’in nerede bulunduğunu sordum (belge: 17). cevat paşa 17 haziranda cevap verdi. «cafer tayyar bey’in 1’inci kolordu komutanı olarak edirne’de bulunduğunu» öğrendim (belge: 18).
amasya’dan 18 haziran 1919 tarihinde, edirne’de 1’inci kolordu komutanı cafer tayyar bey’e şifre ile verdiğim direktifte başlıca şu hususları belirttim: millî istiklâlimizi boğan ve vatanımızın parçalanması tehlikelerini hazırlayan itilâf devletleri’nin yaptıkları, istanbul hükûmetinin esir ve güçsüz durumu sizce de bilinmektedir.»
«milletin kaderini böyle bir hükûmetin eline teslim etmek, yıkılmaya mahkûm olmaktır.»
«trakya ve anadolu’daki millî teşkilâtların birleştirilmesi ve milletin sesini bütün gürlüğü ile dünyaya duyurabilmesi için, güvenli bir yer olan sivas’ta ortak ve güçlü bir hey’et kurulması kararlaştırılmıştır.»
«trakya paşaeli cemiyeti, yetki sahibi olmamak üzere istanbul’da bir hey’et bulundurabilir.»
«ben istanbul’da iken trakya cemiyeti üyelerinden bazılarıyla görüşmüştüm. şimdi zaman geldi. gereken kimselerle gizlice görüşerek derhal teşkilât kurunuz ve benim yanıma da temsilci olarak değerli bir iki kişi gönderiniz. onlar gelinceye kadar edirne ilinin haklarının savunucusu olmak üzere, teşkilât üyelerinin beni vekil seçtiklerini belirten imzalı bir belgeyi kendi imzasıyla ve şifreli telgrafla bildiriniz.»
«istiklâlimizi kazanıncaya kadar, bütün milletle birlikte fedakârca çalışacağıma mukaddesatım üzerine yemin ettim. artık benim için anadolu’dan hiçbir yere gitmemek kararı kesindir.»
trakya’nın manevî gücünü yükseltmek maksadıyla bu talimâta şu bilgileri de ekledim: «anadolu halkı baştan aşağı bölünmez bir bütün haline getirildi. kararlar, istisnasız, bütün komuta hey’etleri ve arkadaşlarımızla birlikte alınıyor. vali ve mutasarrıfların hemen hepsi bizimle beraberdir. anadolu’daki millî teşkilât ilçe ve bucaklara kadar genişledi. ingiliz himayesi altında bağımsız bir kürdistan kurulması ile ilgili propaganda ortadan kaldırıldı ve taraftarları yola getirildi. kürtler türklerle birleşti (belge: 19).
devamı için:
(bkz: yunan ordusunun manisa ve aydın çevresini işgali)
şimdi efendiler, ilk iş olmak üzere, bütün ordu ile temasa geçmek gerekiyordu. erzurum’daki 15’ inci kolordu komutanı’na 21 mayıs 1919’da yazdığım bir şifrede:
«genel durumumuzun almakta olduğu tehlikeli şekilden pek üzüldüğümü ve elem duyduğumu, millet ve memlekete borçlu olduğumuz bu son vicdan görevini yakından, ortak bir çalışma ile yerine getirmemin mümkün olacağı inancı ile bu son memuriyeti kabul ettiğimi; bir an önce erzurum’a gitmek isteğinde bulunduğumu, ancak, samsun ve dolayları güvenlik yetersizliği yüzünden kötü bir sona uğrama tehlikesi ile karşı karşıya geldiğinden, buralarda birkaç gün daha kalmak zarureti doğduğunu bildirdikten sonra, beni şimdiden aydınlatmaya yarayacak hususlar varsa bildirilmesini» rica ettim (belge: 10).
gerçekten de samsun ve dolaylarında rum çetelerinin müslüman halka saldırması ve zaten vasıtasız bırakılmış olan bölge yöneticilerinin yabancıların da işe karışmaları yüzünden hiçbir tedbir alamaması, durumu güçleştirmişti.
tanıdığımız ve kendisinden büyük enerji beklediğimiz bir zatın samsun’a mutasarrıf olarak tayinini sağlamak için teşebbüste bulunmakla birlikte, 3’üncü kolordu komutanı’nı geçici olarak canik mutasarrıflığına atadım. bölgede elden gelen bütün tedbirlerin alınmasına, özellikle halkın gerçek durum üzerinde aydınlatılmasına ve orada bulunan yabancı birlik ve subaylardan çekinmeye ve korkmaya gerek olmadığının anlatılmasına önem verildi ve hemen o bölgede millî teşkilât kurulmasına girişildi.
23 mayıs 1919’da ankara’da bulunan 20’nci kolordu komutanı’na: «samsun’a geldiğimi, kendisi ile daha sıkı ilişki kurmak istediğimi ve izmir dolaylarına dair daha kolaylıkla alabileceği bilgilerden haberdar olmak istediğimi» bildirdim.
bu kolordunun durumu ile daha istanbul’da iken ilgilenmiştim. güneyden ankara bölgesine trenle nakli söz konusu idi. bu nakliyatın engellenmekte olduğunu anlamış bulunduğumdan, istanbul’dan hareketim günlerinde genelkurmay başkanı olan cevat paşa’dan, kolordunun trenle nakli gecikirse, karadan yürüyerek ankara’ya sevkini rica etmiştim. bundan dolayı sözünü ettiğim şifreli telgrafımda, «20’nci kolordu birliklerinin bütün mevcudu ile ankara’ya gelmeyi başarıp başaramayacağını» sordum. canik sancağı hakkında bilgi verdikten sonra, «bir iki güne kadar samsun’dan karargâhımla bir süre için havza’ya gideceğimi ve mutlaka samsun’dan hareketimden önce beni aydınlatacak bilgileri beklediğimi» yazdım.
20’nci kolordu komutanından, üç gün sonra 26 mayıs 1919’da aldığım cevapta «izmir’den düzenli bilgi alamadıklarını, manisa’nın da işgal edildiğini telgraf memurlarının haber verdiğini, kolordunun ereğli’de bulunan birliklerinin hepsini trenle nakletmeyi başaramadıklarından karadan yürüyüşe başladıklarını, ancak aradaki uzaklık dolayısıyla ankara’ya ne zaman varacaklarının belli olmadığını» bildiriyordu.
kolordu komutanı aynı telgrafında «afyonkarahisar’da bulunan 23’üncü tümen’in mevcudunun azlığından ve orada ellerine geçen erleri bu tümene göndermekte olduklarından» söz ettikten sonra, «kastamonu ve kayseri dolaylarından, güvenlik bozucu bazı olaylarla ilgili haberler gelmeye başladığını» bildiriyor ve «zaman zaman bilgi vereceğini» yazıyordu (belge: 11).
27 mayıs 1919 tarihinde, havza’dan, 20’nci kolordu komutanı’ndan ve aynı zamanda bu kolordunun bağlı bulunduğu konya’daki ordu müfettişliği’nden, «afyonkarahisar’daki tümenin takviyesi için hangi kaynaklardan yararlanılmakta olduğunu ve kuvvetinin arttırılmasına maddî imkân bulunup bulunmadığını, bugünkü şartlara ve durumumuza göre bu tümene nasıl bir görev verilmesinin düşünüldüğünü» sordum (belge: 12, 13).
kolordu komutanı, 28 mayıs 1919’da sorduğum hususlarla ilgili bilgi veriyor ve 23’üncü tümen «düşman bir işgal durumu karşısında yerini terketmeyecek ve saldırıya uğrarsa bölge halkından alacağı yardımla kendi kesimini savunacaktır» diyordu (belge: 14).
ordu müfettişi de 30 mayıs 1919’da verdiği cevapta «23’üncü tümen, karahisar’daki güvenliği korumakla birlikte, her türlü işgal olayına her türlü vasıtayla karşı koyacaktır.» diyordu. bu vasıtaların hazırlanmakta olduğunu ve konya’da orduya yardımcı olabilecek bir kuvvetin hazırlanmasına çalışıldığını, ancak bu kuvvetin bir adının ve ünvanının bulunmadığını bildiriyordu.
ben, müfettişliğe yazdığım telgrafta, «konya’da bir vatan ordusu kurulmaktadır, diye bazı haberler yayılmıştır, bunun içyüzü ve teşkilâtı nedir» demiştim. böyle bir soruyu yöneltmekten maksadım, biraz da onları özendirmek ve harekete geçirmekti. müfettişliğin verdiği son bilgi bunun üzerinedir (belge: 15).
kolordu komutanı bu açıklama isteğime «konya’da vatan ordusunun kurulduğundan haberdar değilim» demişti.
20’nci kolordu ve konya’daki ordu müfettişliği ile kurduğum temas sonunda edindiğim bilgilerden, dikkat ve uyanıklığı gerektiren noktaları 1 haziran 1919’da erzurum’daki 15’inci kolordu, samsun’daki 3’üncü kolordu ve diyarbakır’daki 13’üncü kolordu komutanlarına bildirdim (belge: 16).
trakya’da bulunan kuvvet ve komuta durumunu bilmiyordum. o bölge ile de temas kurmak gerekiyordu. bu maksatla istanbul’da, genel kurmay başkanı cevat paşa’dan 16 haziran 1919’da özel şifre ile - cevat paşa ile istanbul’dan ayrıldığım gün gizli ve özel bir şifre kararlaştırmıştık-, edirne’de kolordu komutanının kim olduğunu ve cafer tayyar bey’in nerede bulunduğunu sordum (belge: 17). cevat paşa 17 haziranda cevap verdi. «cafer tayyar bey’in 1’inci kolordu komutanı olarak edirne’de bulunduğunu» öğrendim (belge: 18).
amasya’dan 18 haziran 1919 tarihinde, edirne’de 1’inci kolordu komutanı cafer tayyar bey’e şifre ile verdiğim direktifte başlıca şu hususları belirttim: millî istiklâlimizi boğan ve vatanımızın parçalanması tehlikelerini hazırlayan itilâf devletleri’nin yaptıkları, istanbul hükûmetinin esir ve güçsüz durumu sizce de bilinmektedir.»
«milletin kaderini böyle bir hükûmetin eline teslim etmek, yıkılmaya mahkûm olmaktır.»
«trakya ve anadolu’daki millî teşkilâtların birleştirilmesi ve milletin sesini bütün gürlüğü ile dünyaya duyurabilmesi için, güvenli bir yer olan sivas’ta ortak ve güçlü bir hey’et kurulması kararlaştırılmıştır.»
«trakya paşaeli cemiyeti, yetki sahibi olmamak üzere istanbul’da bir hey’et bulundurabilir.»
«ben istanbul’da iken trakya cemiyeti üyelerinden bazılarıyla görüşmüştüm. şimdi zaman geldi. gereken kimselerle gizlice görüşerek derhal teşkilât kurunuz ve benim yanıma da temsilci olarak değerli bir iki kişi gönderiniz. onlar gelinceye kadar edirne ilinin haklarının savunucusu olmak üzere, teşkilât üyelerinin beni vekil seçtiklerini belirten imzalı bir belgeyi kendi imzasıyla ve şifreli telgrafla bildiriniz.»
«istiklâlimizi kazanıncaya kadar, bütün milletle birlikte fedakârca çalışacağıma mukaddesatım üzerine yemin ettim. artık benim için anadolu’dan hiçbir yere gitmemek kararı kesindir.»
trakya’nın manevî gücünü yükseltmek maksadıyla bu talimâta şu bilgileri de ekledim: «anadolu halkı baştan aşağı bölünmez bir bütün haline getirildi. kararlar, istisnasız, bütün komuta hey’etleri ve arkadaşlarımızla birlikte alınıyor. vali ve mutasarrıfların hemen hepsi bizimle beraberdir. anadolu’daki millî teşkilât ilçe ve bucaklara kadar genişledi. ingiliz himayesi altında bağımsız bir kürdistan kurulması ile ilgili propaganda ortadan kaldırıldı ve taraftarları yola getirildi. kürtler türklerle birleşti (belge: 19).
devamı için:
(bkz: yunan ordusunun manisa ve aydın çevresini işgali)
nutuk’tan...
bu kararın dayandığı en güçlü muhakeme ve mantık şuydu:
temel ilke, türk milletinin haysiyetli ve şerefli bir millet olarak yaşamasıdır. bu ilke, ancak tam istiklâle sahip olmakla gerçekleştirilebilir. ne kadar zengin ve bolluk içinde olursa olsun, istiklâlden yoksun bir millet, medenî insanlık dünyası karşısında uşak olmak mevkiinden yüksek bir muameleye lâyık görülemez.
yabancı bir devletin koruyup kollayıcılığını kabul etmek, insanlık vasıflarından yoksunluğu, güçsüzlük ve miskinliği itiraftan başka bir şey değildir. gerçekten de bu seviyesizliğe düşmemiş olanların, isteyerek başlarına bir yabancı efendi getirmelerine asla ihtimal verilemez.
halbuki, türk’ün haysiyeti, gururu ve kabiliyeti çok yüksek ve büyüktür. böyle bir millet esir yaşamaktansa yok olsun daha iyidir!...
o halde, ya istiklâl ya ölüm!
işte, gerçek kurtuluş isteyenlerin parolası bu olacaktır. bir an için, bu kararın uygulanmasında başarısızlığa uğranacağını farz edelim. ne olacaktı? esirlik!
peki efendim. öteki kararlara boyun eğme durumunda sonuç bunun aynı değil miydi?
şu farkla ki, istiklâli için ölümü göze alan bir millet, insanlık haysiyet ve şerefinin gereği olan bütün fedakârlığı yapmakla teselli bulur ve hiç şüphesiz, esirlik zincirini kendi eliyle boynuna geçiren miskin, haysiyetsiz bir millete bakarak dost ve düşman gözündeki yeri bambaşka olur.
sonra, osmanlı hânedan ve saltanatının devam ettirilmesine çalışmak, elbette türk milletine karşı en büyük kötülüğü işlemekti. çünkü, millet her türlü fedakârlığı göze alarak istiklâlini kazanmış olsa da, saltanat sürüp gittiği takdirde, bu istiklâle kazanılmış gözüyle bakılamazdı. artık, vatan ve milletle hiçbir vicdan ve fikir bağlantısı kalmamış bir sürü delinin, devlet ve milletin istiklâl ve haysiyetinin koruyucusu mevkiinde bulundurulmasına nasıl göz yumulabilirdi?
halifeliğin durumuna gelince, ilim ve tekniğin nurlara boğduğu gerçek medeniyet dünyasında gülünç sayılmaktan başka bir yanı kalmış mıydı?
görülüyor ki, verdiğimiz kararın uygulanmasını sağlayabilmek için daha milletin alışkın olmadığı bazı konulara dokunmak gerekiyordu. ortaya atılmasında, kamuoyu bakımından büyük sakıncalar doğuracağı sanılan hususların dile getirilmesinde kaçınılmaz bir zaruret vardı.
osmanlı hükûmeti’ne, osmanlı padişahına ve müslümanların halifesine baş kaldırmak, bütün milleti ve orduyu ayaklandırmak gerekiyordu.
devamı için:
(bkz: uygulamayı safhalara ayırmak) ve basamak basamak ilerleyerek hedefe varma
bu kararın dayandığı en güçlü muhakeme ve mantık şuydu:
temel ilke, türk milletinin haysiyetli ve şerefli bir millet olarak yaşamasıdır. bu ilke, ancak tam istiklâle sahip olmakla gerçekleştirilebilir. ne kadar zengin ve bolluk içinde olursa olsun, istiklâlden yoksun bir millet, medenî insanlık dünyası karşısında uşak olmak mevkiinden yüksek bir muameleye lâyık görülemez.
yabancı bir devletin koruyup kollayıcılığını kabul etmek, insanlık vasıflarından yoksunluğu, güçsüzlük ve miskinliği itiraftan başka bir şey değildir. gerçekten de bu seviyesizliğe düşmemiş olanların, isteyerek başlarına bir yabancı efendi getirmelerine asla ihtimal verilemez.
halbuki, türk’ün haysiyeti, gururu ve kabiliyeti çok yüksek ve büyüktür. böyle bir millet esir yaşamaktansa yok olsun daha iyidir!...
o halde, ya istiklâl ya ölüm!
işte, gerçek kurtuluş isteyenlerin parolası bu olacaktır. bir an için, bu kararın uygulanmasında başarısızlığa uğranacağını farz edelim. ne olacaktı? esirlik!
peki efendim. öteki kararlara boyun eğme durumunda sonuç bunun aynı değil miydi?
şu farkla ki, istiklâli için ölümü göze alan bir millet, insanlık haysiyet ve şerefinin gereği olan bütün fedakârlığı yapmakla teselli bulur ve hiç şüphesiz, esirlik zincirini kendi eliyle boynuna geçiren miskin, haysiyetsiz bir millete bakarak dost ve düşman gözündeki yeri bambaşka olur.
sonra, osmanlı hânedan ve saltanatının devam ettirilmesine çalışmak, elbette türk milletine karşı en büyük kötülüğü işlemekti. çünkü, millet her türlü fedakârlığı göze alarak istiklâlini kazanmış olsa da, saltanat sürüp gittiği takdirde, bu istiklâle kazanılmış gözüyle bakılamazdı. artık, vatan ve milletle hiçbir vicdan ve fikir bağlantısı kalmamış bir sürü delinin, devlet ve milletin istiklâl ve haysiyetinin koruyucusu mevkiinde bulundurulmasına nasıl göz yumulabilirdi?
halifeliğin durumuna gelince, ilim ve tekniğin nurlara boğduğu gerçek medeniyet dünyasında gülünç sayılmaktan başka bir yanı kalmış mıydı?
görülüyor ki, verdiğimiz kararın uygulanmasını sağlayabilmek için daha milletin alışkın olmadığı bazı konulara dokunmak gerekiyordu. ortaya atılmasında, kamuoyu bakımından büyük sakıncalar doğuracağı sanılan hususların dile getirilmesinde kaçınılmaz bir zaruret vardı.
osmanlı hükûmeti’ne, osmanlı padişahına ve müslümanların halifesine baş kaldırmak, bütün milleti ve orduyu ayaklandırmak gerekiyordu.
devamı için:
(bkz: uygulamayı safhalara ayırmak) ve basamak basamak ilerleyerek hedefe varma
nutuk’tan...
efendiler, ben bu kararların hiçbirinde isabet görmedim. çünkü bu kararların dayandığı bütün deliller ve mantıklar çürüktü, temelsizdi. gerçekte, içinde bulunduğumuz o tarihte, osmanlı devleti’nin temelleri çökmüş, ömrü tamamlanmıştı.
osmanlı memleketleri tamamen parçalanmıştı. ortada bir avuç türk’ün barındığı bir ata yurdu kalmıştı.
son mesele bunun da taksimini sağlamaya çalışmaktan ibaretti. osmanlı devleti, onun istiklâli, padişah, halife, hükûmet, bunların hepsi anlamı kalmamış birtakım boş sözlerden ibaretti.
neyin ve kimin dokunulmazlığı için kimden ne gibi yardım sağlanmak isteniyordu?
o halde ciddî ve gerçek karar ne olabilirdi?
efendiler, bu durum karşısında bir tek karar vardı. o da milli hâkimiyete dayanan, kayıtsız şartsız, bağımsız yeni bir türk devleti kurmak!
işte, daha istanbul’dan çıkmadan önce düşündüğümüz ve samsun’da anadolu topraklarına ayak basar basmaz uygulanmasına başladığımız karar, bu karar olmuştur.
devamı için:
(bkz: ya istiklal ya ölüm)
efendiler, ben bu kararların hiçbirinde isabet görmedim. çünkü bu kararların dayandığı bütün deliller ve mantıklar çürüktü, temelsizdi. gerçekte, içinde bulunduğumuz o tarihte, osmanlı devleti’nin temelleri çökmüş, ömrü tamamlanmıştı.
osmanlı memleketleri tamamen parçalanmıştı. ortada bir avuç türk’ün barındığı bir ata yurdu kalmıştı.
son mesele bunun da taksimini sağlamaya çalışmaktan ibaretti. osmanlı devleti, onun istiklâli, padişah, halife, hükûmet, bunların hepsi anlamı kalmamış birtakım boş sözlerden ibaretti.
neyin ve kimin dokunulmazlığı için kimden ne gibi yardım sağlanmak isteniyordu?
o halde ciddî ve gerçek karar ne olabilirdi?
efendiler, bu durum karşısında bir tek karar vardı. o da milli hâkimiyete dayanan, kayıtsız şartsız, bağımsız yeni bir türk devleti kurmak!
işte, daha istanbul’dan çıkmadan önce düşündüğümüz ve samsun’da anadolu topraklarına ayak basar basmaz uygulanmasına başladığımız karar, bu karar olmuştur.
devamı için:
(bkz: ya istiklal ya ölüm)
nutuk’tan...
şimdi efendiler, müsaade buyurursanız size bir soru sorayım: bu durum ve şartlar karşısında kurtuluş için nasıl bir karar akla gelebilirdi?
açıkladığım hususlara ve yaptığım gözlemlere göre üç türlü karar ortaya atılmıştır.
birincisi, ingiliz himâyesini istemek,
ikincisi, amerikan mandasını istemek,
bu iki türlü karar sahipleri, osmanlı devleti’nin bir bütün halinde korunmasını düşünenlerdir. osmanlı topraklarının çeşitli devletler arasında taksimi yerine, imparatorluğu tek bir devletin koruyuculuğu altında bulundurmayı tercih edenlerdir.
üçüncü karar, bölgesel kurtuluş çarelerine başvurmaktır. söz gelişi, bazı bölgeler kendilerinin osmanlı devleti’nden koparılacağı görüşüne karşı ondan ayrılmama tedbirlerine başvuruyordu.
bazı bölgeler de osmanlı devleti’nin ortadan kaldırılacağını ve osmanlı ülkesinin taksim edileceğini oldubitti kabul ederek kendi başlarını kurtarmaya çalışıyordu.
bu üç türlü kararın gerekçesi yaptığım açıklamalarda yer almıştır.
devamı için:
(bkz: benim kararım)
şimdi efendiler, müsaade buyurursanız size bir soru sorayım: bu durum ve şartlar karşısında kurtuluş için nasıl bir karar akla gelebilirdi?
açıkladığım hususlara ve yaptığım gözlemlere göre üç türlü karar ortaya atılmıştır.
birincisi, ingiliz himâyesini istemek,
ikincisi, amerikan mandasını istemek,
bu iki türlü karar sahipleri, osmanlı devleti’nin bir bütün halinde korunmasını düşünenlerdir. osmanlı topraklarının çeşitli devletler arasında taksimi yerine, imparatorluğu tek bir devletin koruyuculuğu altında bulundurmayı tercih edenlerdir.
üçüncü karar, bölgesel kurtuluş çarelerine başvurmaktır. söz gelişi, bazı bölgeler kendilerinin osmanlı devleti’nden koparılacağı görüşüne karşı ondan ayrılmama tedbirlerine başvuruyordu.
bazı bölgeler de osmanlı devleti’nin ortadan kaldırılacağını ve osmanlı ülkesinin taksim edileceğini oldubitti kabul ederek kendi başlarını kurtarmaya çalışıyordu.
bu üç türlü kararın gerekçesi yaptığım açıklamalarda yer almıştır.
devamı için:
(bkz: benim kararım)
nutuk’tan...
bu açıklamalardan sonra, genel durumu daha dar bir çerçeve içine alarak, çabucak ve kolayca hep birlikte gözden geçirelim:
düşman devletler, osmanlı devlet ve memleketine karşı maddî ve manevî saldırıya geçmişler. onu yoketmeye ve paylaşmaya karar vermişler. padişah ve halife olan zat, hayat ve rahatını kurtarabilecek çareden başka bir şey düşünmüyor. hükûmeti de aynı durumda. farkında olmadığı halde, başsız kalmış olan millet, karanlıklar ve belirsizlikler içinde olup bitecekleri beklemekte. felâketin dehşet ve ağırlığını kavramaya başlayanlar, bulundukları çevreye ve alabildikleri etkilere göre kendilerince kurtuluş çaresi saydıkları tedbirlere başvurmakta... ordu, ismi var cismi yok bir durumda. komutanlar ve subaylar, i. dünya savaşı’nın bunca çile ve güçlükleriyle yorgun, vatanın parçalanmakta olduğunu görmekle yürekleri kan ağlıyor; gözleri önünde derinleşen karanlık felâket uçurumu kenarında beyinleri bir çare, kurtuluş çaresi aramakla meşgul...
burada pek önemli olan bir noktayı da belirtmeli ve açıklamalıyım. millet ve ordu, padişah ve halife’nin hâinliğinden haberdar olmadığı gibi, o makama ve o makamda bulunana karşı asırların kökleştirdiği din ve gelenek bağları dolayısıyla da içten gelerek boyun eğmekte ve sadık. millet ve ordu bir yandan kurtuluş çaresi düşünürken bir yandan da yüzyıllardır süregelen bu alışkanlık dolayısıyla, kendinden önce, yüce hilâfet ve saltanat makamının kurtarılmasını ve dokunulmazlığını düşünüyor. halifesiz ve padişahsız kurtuluşun anlamını kavrama yeteneğinde değil... bu inanca aykırı bir düşünce ve görüş ileri süreceklerin vay haline! derhal dinsiz, vatansız, hain ve istenmeyen kişi olur...
diğer önemli bir noktayı da belirtmek gerekir. kurtuluş çaresi ararken ingiltere, fransa, italya gibi büyük devletleri gücendirmemek temel ilke olarak kabul edilmekte idi. bu devletlerden yalnız biri ile bile başa çıkılamayacağı kuruntusu hemen bütün kafalarda yer etmişti. osmanlı devleti’nin yanında, koskoca almanya, avusturya - macaristan varken, hepsini birden yenip yerlere seren itilâf kuvvetleri karşısında, yeniden onlarla çatışmaya varabilecek durumlara girmekten daha büyük mantıksızlık ve akılsızlık olamazdı.
bu zihniyette olan yalnız halk değildi; özellikle seçkin ve aydın denen insanlar böyle düşünüyordu.
o halde, kurtuluş çaresi ararken iki şey söz konusu olmayacaktı. önce, itilâf devletleri’ne karşı düşmanca tavır alınmayacak; sonra, padişah ve halife’ye canla başla bağlı ve sadık kalmak temel şart olacaktı.
devamı için:
(bkz: düşünülen kurtuluş çareleri)
bu açıklamalardan sonra, genel durumu daha dar bir çerçeve içine alarak, çabucak ve kolayca hep birlikte gözden geçirelim:
düşman devletler, osmanlı devlet ve memleketine karşı maddî ve manevî saldırıya geçmişler. onu yoketmeye ve paylaşmaya karar vermişler. padişah ve halife olan zat, hayat ve rahatını kurtarabilecek çareden başka bir şey düşünmüyor. hükûmeti de aynı durumda. farkında olmadığı halde, başsız kalmış olan millet, karanlıklar ve belirsizlikler içinde olup bitecekleri beklemekte. felâketin dehşet ve ağırlığını kavramaya başlayanlar, bulundukları çevreye ve alabildikleri etkilere göre kendilerince kurtuluş çaresi saydıkları tedbirlere başvurmakta... ordu, ismi var cismi yok bir durumda. komutanlar ve subaylar, i. dünya savaşı’nın bunca çile ve güçlükleriyle yorgun, vatanın parçalanmakta olduğunu görmekle yürekleri kan ağlıyor; gözleri önünde derinleşen karanlık felâket uçurumu kenarında beyinleri bir çare, kurtuluş çaresi aramakla meşgul...
burada pek önemli olan bir noktayı da belirtmeli ve açıklamalıyım. millet ve ordu, padişah ve halife’nin hâinliğinden haberdar olmadığı gibi, o makama ve o makamda bulunana karşı asırların kökleştirdiği din ve gelenek bağları dolayısıyla da içten gelerek boyun eğmekte ve sadık. millet ve ordu bir yandan kurtuluş çaresi düşünürken bir yandan da yüzyıllardır süregelen bu alışkanlık dolayısıyla, kendinden önce, yüce hilâfet ve saltanat makamının kurtarılmasını ve dokunulmazlığını düşünüyor. halifesiz ve padişahsız kurtuluşun anlamını kavrama yeteneğinde değil... bu inanca aykırı bir düşünce ve görüş ileri süreceklerin vay haline! derhal dinsiz, vatansız, hain ve istenmeyen kişi olur...
diğer önemli bir noktayı da belirtmek gerekir. kurtuluş çaresi ararken ingiltere, fransa, italya gibi büyük devletleri gücendirmemek temel ilke olarak kabul edilmekte idi. bu devletlerden yalnız biri ile bile başa çıkılamayacağı kuruntusu hemen bütün kafalarda yer etmişti. osmanlı devleti’nin yanında, koskoca almanya, avusturya - macaristan varken, hepsini birden yenip yerlere seren itilâf kuvvetleri karşısında, yeniden onlarla çatışmaya varabilecek durumlara girmekten daha büyük mantıksızlık ve akılsızlık olamazdı.
bu zihniyette olan yalnız halk değildi; özellikle seçkin ve aydın denen insanlar böyle düşünüyordu.
o halde, kurtuluş çaresi ararken iki şey söz konusu olmayacaktı. önce, itilâf devletleri’ne karşı düşmanca tavır alınmayacak; sonra, padişah ve halife’ye canla başla bağlı ve sadık kalmak temel şart olacaktı.
devamı için:
(bkz: düşünülen kurtuluş çareleri)
nutuk’tan...
benim, bu iki kolorduya doğrudan doğruya emir ve komuta vermekten daha ileri bir yetkim vardı ki, müfettişlik bölgesine yakın olan askerî birliklere de tebligat yapabilecektim. aynı şekilde bölgemde bulunan ve bölgeme komşu olan illere de tebligatta bulunabilecektim.
bu yetkiye göre, ankara’da bulunan 20’nci kolordu ve bunun bağlı bulunduğu müfettişlik ile, diyarbakır’daki kolordu ile ve hemen hemen anadolu’nun bütün sivil yönetim âmirleriyle ilişkiler kurabilecek ve yazışmalar yapabilecektim.
bu geniş yetkinin, beni istanbul’dan sürmek ve uzaklaştırmak maksadıyla anadolu’ya gönderenler tarafından, bana nasıl verilmiş olduğu garibinize gidebilir. hemen ifade etmeliyim ki, onlar bu yetkiyi bana bilerek ve anlayarak vermediler. ne pahasına olursa olsun, benim istanbul’dan uzaklaşmamı isteyenlerin buldukları gerekçe «samsun ve dolaylarındaki güvensizlik olaylarını yerinde görüp tedbir almak üzere samsun’a kadar gitmek» idi. ben, bu görevin yerine getirilmesinin bir makam ve yetki sahibi olmaya bağlı bulunduğunu ileri sürdüm. bunda hiçbir sakınca görmediler. o tarihte genelkurmay’da bulunan ve benim maksadımı bir dereceye kadar sezmiş olan kimselerle görüştüm. müfettişlik görevini buldular; yetki konusu ile ilgili talimatı da ben kendim yazdırdım. hattâ harbiye nâzırı (15) olan şakir paşa, bu talimatı okuduktan sonra, imzalamaya çekinmiş; anlaşılır anlaşılmaz bir biçimde mührünü basmıştır.
devamı için:
(bkz: genel durumun dar bir çerçeve içinden görünüşü)
benim, bu iki kolorduya doğrudan doğruya emir ve komuta vermekten daha ileri bir yetkim vardı ki, müfettişlik bölgesine yakın olan askerî birliklere de tebligat yapabilecektim. aynı şekilde bölgemde bulunan ve bölgeme komşu olan illere de tebligatta bulunabilecektim.
bu yetkiye göre, ankara’da bulunan 20’nci kolordu ve bunun bağlı bulunduğu müfettişlik ile, diyarbakır’daki kolordu ile ve hemen hemen anadolu’nun bütün sivil yönetim âmirleriyle ilişkiler kurabilecek ve yazışmalar yapabilecektim.
bu geniş yetkinin, beni istanbul’dan sürmek ve uzaklaştırmak maksadıyla anadolu’ya gönderenler tarafından, bana nasıl verilmiş olduğu garibinize gidebilir. hemen ifade etmeliyim ki, onlar bu yetkiyi bana bilerek ve anlayarak vermediler. ne pahasına olursa olsun, benim istanbul’dan uzaklaşmamı isteyenlerin buldukları gerekçe «samsun ve dolaylarındaki güvensizlik olaylarını yerinde görüp tedbir almak üzere samsun’a kadar gitmek» idi. ben, bu görevin yerine getirilmesinin bir makam ve yetki sahibi olmaya bağlı bulunduğunu ileri sürdüm. bunda hiçbir sakınca görmediler. o tarihte genelkurmay’da bulunan ve benim maksadımı bir dereceye kadar sezmiş olan kimselerle görüştüm. müfettişlik görevini buldular; yetki konusu ile ilgili talimatı da ben kendim yazdırdım. hattâ harbiye nâzırı (15) olan şakir paşa, bu talimatı okuduktan sonra, imzalamaya çekinmiş; anlaşılır anlaşılmaz bir biçimde mührünü basmıştır.
devamı için:
(bkz: genel durumun dar bir çerçeve içinden görünüşü)
nutuk’tan...
genel durumu ortaya koyabilmek için ordu birliklerinin nerelerde ve ne durumda olduklarını da açıklamak isterim. anadolu’da başlıca iki ordu müfettişliği kurulmuştu. ateşkes anlaşması ilân edilir edilmez, birliklerin savaşçı erleri terhis edilmiş, silâh ve cephanesi elinden alınmış, savaş gücünden yoksun birtakım kadrolar haline getirilmiştir.
merkezi konya’da bulunan ikinci ordu müfettişliği’ne bağlı birliklerin durumu şöyle idi:
bir tümeni (41’inci tümen) konya’da, bir tümeni de (23’üncü tümen) afyonkarahisarı’nda bulunan 12’nci kolordu, karargâhıyla konya’da bulunuyordu. izmir’de esir olan 17’nci kolordu’nun, denizli’de bulunan 57’nci tümeni de bu kolorduya bağlanmıştı.
bir tümeni (24’üncü tümen) ankara’da, bir tümeni de (11’inci tümen) niğde’de bulunan 20’nci kolordu, karargâhıyla ankara’da idi. izmit’te bulunan 1’inci tümen, istanbul’daki 25’inci kolordu’ya bağlanmıştı. istanbul’da da 10’uncu kafkas tümeni vardı.
balıkesir ve bursa bölgesinde bulunan 61’inci ve 56’ncı tümenler, karargâhı bandırma’da bulunan istanbul’a bağlı 14’üncü kolordu’yu oluşturuyordu. bu kolordunun komutanı, meclis’in açılışına kadar, merhum yusuf izzet paşa idi.
3’üncü ordu müfettişliği ki, müfettişi ben idim; karargâhımla samsun’a çıkmış bulunuyordum. doğrudan doğruya emrim altında olmak üzere iki kolordu vardı. bunlardan biri, merkezi sivas’ta bulunan 3’üncü kolordu’dur. komutanı yanımda getirdiğim albay refet bey’dir. bu kolorduya bağlı bir tümenin (5’inci kafkas tümeni) merkezi amasya’da, ötekinin merkezi de samsun’daydı. diğeri, merkezi erzurum’da bulunan 15’inci kolordu idi. komutanı kâzım karabekir paşa’ydı. bu kolordunun tümenlerinden birinin (9’uncu tümen) merkezi erzurum’da, komutanı rüştü bey; ötekinin (3’üncü tümen) merkezi trabzon’da idi. komutanı yarbay hâ1it bey’di. hâlit bey istanbul’a çağrılmış olduğundan komutadan çekilerek bayburt’ta gizlenmiş, tümen vekâletle idare ediliyor. kolordunun öteki iki tümeninden 12’nci tümen, hasankale’nin doğusunda sınırda, 11’inci tümen bayezıt’ta bulunuyordu.
diyarbakır bölgesinde bulunan 2 tümenli 13’üncü kolordu müstakildi. istanbul’a bağlı bulunuyordu. bir tümeni (2’nci tümen) siirt’te, öteki tümeni (5’inci tümen) mardin’de idi.
devamı için:
(bkz: müfettişlik görevimin geniş yetkileri)
genel durumu ortaya koyabilmek için ordu birliklerinin nerelerde ve ne durumda olduklarını da açıklamak isterim. anadolu’da başlıca iki ordu müfettişliği kurulmuştu. ateşkes anlaşması ilân edilir edilmez, birliklerin savaşçı erleri terhis edilmiş, silâh ve cephanesi elinden alınmış, savaş gücünden yoksun birtakım kadrolar haline getirilmiştir.
merkezi konya’da bulunan ikinci ordu müfettişliği’ne bağlı birliklerin durumu şöyle idi:
bir tümeni (41’inci tümen) konya’da, bir tümeni de (23’üncü tümen) afyonkarahisarı’nda bulunan 12’nci kolordu, karargâhıyla konya’da bulunuyordu. izmir’de esir olan 17’nci kolordu’nun, denizli’de bulunan 57’nci tümeni de bu kolorduya bağlanmıştı.
bir tümeni (24’üncü tümen) ankara’da, bir tümeni de (11’inci tümen) niğde’de bulunan 20’nci kolordu, karargâhıyla ankara’da idi. izmit’te bulunan 1’inci tümen, istanbul’daki 25’inci kolordu’ya bağlanmıştı. istanbul’da da 10’uncu kafkas tümeni vardı.
balıkesir ve bursa bölgesinde bulunan 61’inci ve 56’ncı tümenler, karargâhı bandırma’da bulunan istanbul’a bağlı 14’üncü kolordu’yu oluşturuyordu. bu kolordunun komutanı, meclis’in açılışına kadar, merhum yusuf izzet paşa idi.
3’üncü ordu müfettişliği ki, müfettişi ben idim; karargâhımla samsun’a çıkmış bulunuyordum. doğrudan doğruya emrim altında olmak üzere iki kolordu vardı. bunlardan biri, merkezi sivas’ta bulunan 3’üncü kolordu’dur. komutanı yanımda getirdiğim albay refet bey’dir. bu kolorduya bağlı bir tümenin (5’inci kafkas tümeni) merkezi amasya’da, ötekinin merkezi de samsun’daydı. diğeri, merkezi erzurum’da bulunan 15’inci kolordu idi. komutanı kâzım karabekir paşa’ydı. bu kolordunun tümenlerinden birinin (9’uncu tümen) merkezi erzurum’da, komutanı rüştü bey; ötekinin (3’üncü tümen) merkezi trabzon’da idi. komutanı yarbay hâ1it bey’di. hâlit bey istanbul’a çağrılmış olduğundan komutadan çekilerek bayburt’ta gizlenmiş, tümen vekâletle idare ediliyor. kolordunun öteki iki tümeninden 12’nci tümen, hasankale’nin doğusunda sınırda, 11’inci tümen bayezıt’ta bulunuyordu.
diyarbakır bölgesinde bulunan 2 tümenli 13’üncü kolordu müstakildi. istanbul’a bağlı bulunuyordu. bir tümeni (2’nci tümen) siirt’te, öteki tümeni (5’inci tümen) mardin’de idi.
devamı için:
(bkz: müfettişlik görevimin geniş yetkileri)
nutuk’tan...
istanbul’da erkekli kadınlı ileri gelen bir kısım kimseler de gerçek kurtuluşun amerikan mandasını sağlamakta olduğu görüşünde idiler.
bu görüşte olanlar, düşüncelerinde çok direndiler. en doğru yolun kendi görüşlerinin benimsenmesinde olduğunu ispata çok çalıştılar. sırası gelince bu konuda da bazı açıklamalar yapacağım.
devamı için:
(bkz: ordumuzun durumu)
istanbul’da erkekli kadınlı ileri gelen bir kısım kimseler de gerçek kurtuluşun amerikan mandasını sağlamakta olduğu görüşünde idiler.
bu görüşte olanlar, düşüncelerinde çok direndiler. en doğru yolun kendi görüşlerinin benimsenmesinde olduğunu ispata çok çalıştılar. sırası gelince bu konuda da bazı açıklamalar yapacağım.
devamı için:
(bkz: ordumuzun durumu)
nutuk’tan...
istanbul’da çeşitli maksatlarla gizli ve açık olmak üzere kurulmuş, parti veya dernek adı altında birtakım kuruluşlar da vardı.
istanbul’da önemli sayılabilecek kuruluşlardan biri ingiliz muhipleri cemiyeti idi. bu addan, ingilizlere dost olanların kurduğu bir dernek anlaşılmasın. bence, bu derneği kuranlar kendi şahıslarını ve kendi çıkarlarını gözetenler ile, kendi çıkarlarının korunma çaresini lloyd george (loyt corc) hükûmeti aracılığı ile ingiliz himâyesini sağlamakta arayanlardır. bu zavallıların, ingiliz devleti’nin osmanlı devleti’ni bir bütün olarak korumak ve himaye etmek isteğinde olup olamayacağını bir defa olsun dikkate alıp almadıkları, üzerinde düşünülmeye değer.
bu derneğe girenlerin başında osmanlı padişahı ve halîfe-i rûy-i zemîn ünvanını taşıyan vahdettin, damat ferit paşa, dahiliye nâzırı olan ali kemal, âdil ve mehmet ali beyler ile sait molla bulunuyordu. dernekte rahip frew (fru) gibi ingiliz milletinden bazı macera heveslileri de vardı. yapılan işlemlerden ve gösterilen faaliyetlerden anlaşıldığına göre, derneğin başkanı rahip frew idi.
bu derneğin iki yönü ve iki ayrı niteliği vardı. biri açık yönü ve usulüne uygun teşebbüslerle ingiliz himâyesini sağlama amacına yönelmiş olan niteliği idi. öteki de gizli yönüydü. asıl faaliyet bu gizli yöndeydi. memleket içinde örgütlenerek isyan ve ihtilâl çıkarmak, millî şuuru felce uğratmak, yabancı müdahalesini kolaylaştırmak gibi haince teşebbüsler, derneğin bu gizli kolu tarafından idare edilmekte idi. sait molla’nın derneğin görülecektir. bu dernek hakkında söylediklerim, sırası geldikçe yapacağım açıklamalar ve gereğinde göstereceğim belgelerle daha kolay anlaşılacaktır.açıktan yaptığı çalışmalarında olduğu gibi gizli çalışmalarında da ondan daha çok rol oynadığı görülecektir.bu dernek hakkında söylediklerim, sırası geldikçe yapacağım açıklamalar ve gereğinde göstereceğim belgelerle daha kolay anlaşılacaktır.
devamı için:
(bkz: amerikan mandası isteyenler)
istanbul’da çeşitli maksatlarla gizli ve açık olmak üzere kurulmuş, parti veya dernek adı altında birtakım kuruluşlar da vardı.
istanbul’da önemli sayılabilecek kuruluşlardan biri ingiliz muhipleri cemiyeti idi. bu addan, ingilizlere dost olanların kurduğu bir dernek anlaşılmasın. bence, bu derneği kuranlar kendi şahıslarını ve kendi çıkarlarını gözetenler ile, kendi çıkarlarının korunma çaresini lloyd george (loyt corc) hükûmeti aracılığı ile ingiliz himâyesini sağlamakta arayanlardır. bu zavallıların, ingiliz devleti’nin osmanlı devleti’ni bir bütün olarak korumak ve himaye etmek isteğinde olup olamayacağını bir defa olsun dikkate alıp almadıkları, üzerinde düşünülmeye değer.
bu derneğe girenlerin başında osmanlı padişahı ve halîfe-i rûy-i zemîn ünvanını taşıyan vahdettin, damat ferit paşa, dahiliye nâzırı olan ali kemal, âdil ve mehmet ali beyler ile sait molla bulunuyordu. dernekte rahip frew (fru) gibi ingiliz milletinden bazı macera heveslileri de vardı. yapılan işlemlerden ve gösterilen faaliyetlerden anlaşıldığına göre, derneğin başkanı rahip frew idi.
bu derneğin iki yönü ve iki ayrı niteliği vardı. biri açık yönü ve usulüne uygun teşebbüslerle ingiliz himâyesini sağlama amacına yönelmiş olan niteliği idi. öteki de gizli yönüydü. asıl faaliyet bu gizli yöndeydi. memleket içinde örgütlenerek isyan ve ihtilâl çıkarmak, millî şuuru felce uğratmak, yabancı müdahalesini kolaylaştırmak gibi haince teşebbüsler, derneğin bu gizli kolu tarafından idare edilmekte idi. sait molla’nın derneğin görülecektir. bu dernek hakkında söylediklerim, sırası geldikçe yapacağım açıklamalar ve gereğinde göstereceğim belgelerle daha kolay anlaşılacaktır.açıktan yaptığı çalışmalarında olduğu gibi gizli çalışmalarında da ondan daha çok rol oynadığı görülecektir.bu dernek hakkında söylediklerim, sırası geldikçe yapacağım açıklamalar ve gereğinde göstereceğim belgelerle daha kolay anlaşılacaktır.
devamı için:
(bkz: amerikan mandası isteyenler)
nutuk’tan...
kurulma yolundaki bu dernekler dışında, memleket içinde daha başka birtakım dernek ve kuruluşlar da ortaya çıkmıştır. bunlar arasında diyarbakır (belge: 8, 9), bitlis, elâzığ illerinde, istanbul’dan idare edilen kürt tealî cemiyeti vardı. bu derneğin amacı yabancı devletlerin himâyesi altında bir kürt devleti kurmaktı.
konya ve dolaylarında istanbul’dan yönetilen tealî-i islâm cemiyeti’nin kurulmasına çalışılıyordu. memleketin hemen her tarafında itilâf ve hürriyet, sulh ve selâmet cemiyetleri de vardı.
devamı için:
(bkz: ingiliz muhipleri cemiyeti)
kurulma yolundaki bu dernekler dışında, memleket içinde daha başka birtakım dernek ve kuruluşlar da ortaya çıkmıştır. bunlar arasında diyarbakır (belge: 8, 9), bitlis, elâzığ illerinde, istanbul’dan idare edilen kürt tealî cemiyeti vardı. bu derneğin amacı yabancı devletlerin himâyesi altında bir kürt devleti kurmaktı.
konya ve dolaylarında istanbul’dan yönetilen tealî-i islâm cemiyeti’nin kurulmasına çalışılıyordu. memleketin hemen her tarafında itilâf ve hürriyet, sulh ve selâmet cemiyetleri de vardı.
devamı için:
(bkz: ingiliz muhipleri cemiyeti)
nutuk’tan...
bu derneklerin kuruluş amaçları ve siyasî hedefleri hakkında kısaca bilgi vermek uygun olur görüşündeyim.
trakya paşaeli cemiyeti’nin ileri gelenlerinden bazıları ile daha istanbul’da iken görüşmüştüm. bunlar, osmanlı devleti’nin çökeceğini çok kuvvetli bir ihtimal olarak görüyorlardı. osmanlı vatanının parçalanma tehlikesi karşısında, trakya’yı, mümkün olursa, buna batı trakya’yı da ekleyerek ve bir bütün olarak islâm ve türk topluluğu halinde kurtarmayı düşünüyorlardı. fakat bu amacı gerçekleştirmek üzere ogün için akıllarına gelen tek çare, ingiltere’nin, bu mümkün olmazsa, fransa’nın yardımını sağlamaktı. bu maksatla bazı yabancı devlet adamları ile temas kurma ve görüşme imkânları da aramışlardı. amaçlarının bir trakya cumhuriyeti kurmak olduğu anlaşılıyordu.
vilâyât-ı şarkiye müdafaa-i hukuk-ı milliye cemiyeti’nin kuruluş amacı da (tüzüklerinin 2. maddesi), doğu illerinde oturan bütün halkın dinî ve siyasî haklarının serbestçe kullanılmasını sağlayacak meşru yollara başvurmak, bu illerdeki müslüman halkın tarihî ve millî haklarını gerektiğinde medeniyet dünyası karşısında savunmak, doğu illerinde yapılan zulüm ve cinayetlerin sebepleri ile bunları işleyenler ve sebep olanlar hakkında tarafsız soruşturma yapılarak suçluların sür’atle cezalandırılmalarını istemek. yerli halk ile azınlıklar arasındaki anlaşmazlığın giderilmesine ve eskiden olduğu gibi iyi ilişkilerin sağlamlaştırılmasına gayret etmek, savaş durumunun doğu illerinde yarattığı yıkım ve yoksulluğa, hükûmet nezdinde teşebbüslerde bulunarak elden geldiğince çare aramaktan ibaretti.
istanbul’daki yönetim merkezinden verilmiş olan bu direktife uygun olarak, erzurum şubesi, doğu illerinde türk’ün haklarını korumakla birlikte, ermeni göçü sırasında görülen kötü davranışlarla halkın hiçbir ilgisi bulunmadığını, ermeni mallarının rus istilâsına kadar korunduğunu, buna karşılık müslümanlara pek gaddarca davranıldığını; hattâ verilen emre aykırı olarak, göçten alıkonan bazı ermenilerin koruyucularına karşı yaptıkları kötülükleri, güvenilir belgelerde medeniyet dünyasına duyurmaya ve doğu illerine dikilmiş olan hırs yüklü bakışları hükümsüz bırakacak çalışmalar yapmaya karar veriyor (erzurum şubesinin basılı bildirisi).
vilâyât-ı şarkiye müdafaa-i hukuk-ı milliye cemiyeti’nin erzurum şubesini ilk olarak kuran kimseler, doğu illerinde yapılan propagandalar ile bunların hedeflerini, türklük, kürtlük-ermenilik meselelerini bilim, teknik ve tarih açılarından inceleyip araştırdıktan sonra, ilerideki çalışmalarını şu üç noktada topluyorlar (erzurum şubesinin basılı raporu):
1.kesinlikle göç etmemek,
2.derhal ilmî, iktisadî ve dinî bakımlardan teşkilâtlanmak,
3.saldırıya uğrayacak doğu illerinin her köşesini savunmada birleşmek.
vilâyât-ı şarkiye müdafaa-i hukuk-ı milliye cemiyeti’nin istanbul’daki yönetim merkezinin, medenî ve ilmî yollara başvurarak maksada ulaşabileceği konusunda fazla iyimser olduğu anlaşılıyor. gerçekten de bu yolda çalışmalar yapmaktan geri durmuyor. doğu illerindeki müslüman unsurların haklarını savunmak üzere le pays adında fransızca bir gazete yayınlıyor. hâdisât gazetesinin çıkarma hakkını alıyor. bir yandan da istanbul’daki itilâf devletleri temsilcilerine ve itilâf devletleri başbakanlarına muhtıra veriyor. avrupa’ya bir hey’et gönderme teşebbüsünde bulunuyor (belge: 7).
bu açıklamalardan kolaylıkla anlaşılacağını sanırım ki, vilâyât-ı şarkiye müdafaa-i hukuk-ı milliye cemiyeti’nin kuruluşuna yol açan asıl sebep ve düşünce, doğu illerinin ermenistan’a verilmesi ihtimali oluyor. bu ihtimalin gerçekleşmesinin de doğu illeri nüfusunda ermenilerin çoğunlukta gösterilmesine ve tarihî haklar bakımından onlara öncelik tanınmasına çalışanların, ilmî ve tarihî belgelerle dünya kamuoyunu aldatmayı başarmalarına ve bir de müslüman halkın ermenileri topluca öldüren barbarlar olduğu iftirasının bir gerçekmiş gibi kabulüne bağlı olduğu düşüncesi ağır basıyor. işte bundan dolayıdır ki, dernek, aynı gerekçeye dayanarak ve aynı yollardan yürüyerek tarihî ve millî hakları savunmaya çalışıyor.
karadeniz sahilindeki bölgelerde de bir rum pontus hükûmeti kurulacağı korkusu vardı. müslüman halkı rumların boyunduruğu altında bırakmayıp onların yaşama ve var olma haklarını koruma gayesiyle, bazı kimseler trabzon’da da ayrıca bir dernek kurmuşlardı.
merkezi istanbul’da olan trabzon ve havalisi adem-i merkeziyet cemiyeti’nin amacı ve siyasî hedefi adından anlaşılmaktadır. her halde merkezden ayrılmak gayesini güdüyor.
devamı için:
(bkz: memleket içinde milli varlığa düşman kuruluşlar)
bu derneklerin kuruluş amaçları ve siyasî hedefleri hakkında kısaca bilgi vermek uygun olur görüşündeyim.
trakya paşaeli cemiyeti’nin ileri gelenlerinden bazıları ile daha istanbul’da iken görüşmüştüm. bunlar, osmanlı devleti’nin çökeceğini çok kuvvetli bir ihtimal olarak görüyorlardı. osmanlı vatanının parçalanma tehlikesi karşısında, trakya’yı, mümkün olursa, buna batı trakya’yı da ekleyerek ve bir bütün olarak islâm ve türk topluluğu halinde kurtarmayı düşünüyorlardı. fakat bu amacı gerçekleştirmek üzere ogün için akıllarına gelen tek çare, ingiltere’nin, bu mümkün olmazsa, fransa’nın yardımını sağlamaktı. bu maksatla bazı yabancı devlet adamları ile temas kurma ve görüşme imkânları da aramışlardı. amaçlarının bir trakya cumhuriyeti kurmak olduğu anlaşılıyordu.
vilâyât-ı şarkiye müdafaa-i hukuk-ı milliye cemiyeti’nin kuruluş amacı da (tüzüklerinin 2. maddesi), doğu illerinde oturan bütün halkın dinî ve siyasî haklarının serbestçe kullanılmasını sağlayacak meşru yollara başvurmak, bu illerdeki müslüman halkın tarihî ve millî haklarını gerektiğinde medeniyet dünyası karşısında savunmak, doğu illerinde yapılan zulüm ve cinayetlerin sebepleri ile bunları işleyenler ve sebep olanlar hakkında tarafsız soruşturma yapılarak suçluların sür’atle cezalandırılmalarını istemek. yerli halk ile azınlıklar arasındaki anlaşmazlığın giderilmesine ve eskiden olduğu gibi iyi ilişkilerin sağlamlaştırılmasına gayret etmek, savaş durumunun doğu illerinde yarattığı yıkım ve yoksulluğa, hükûmet nezdinde teşebbüslerde bulunarak elden geldiğince çare aramaktan ibaretti.
istanbul’daki yönetim merkezinden verilmiş olan bu direktife uygun olarak, erzurum şubesi, doğu illerinde türk’ün haklarını korumakla birlikte, ermeni göçü sırasında görülen kötü davranışlarla halkın hiçbir ilgisi bulunmadığını, ermeni mallarının rus istilâsına kadar korunduğunu, buna karşılık müslümanlara pek gaddarca davranıldığını; hattâ verilen emre aykırı olarak, göçten alıkonan bazı ermenilerin koruyucularına karşı yaptıkları kötülükleri, güvenilir belgelerde medeniyet dünyasına duyurmaya ve doğu illerine dikilmiş olan hırs yüklü bakışları hükümsüz bırakacak çalışmalar yapmaya karar veriyor (erzurum şubesinin basılı bildirisi).
vilâyât-ı şarkiye müdafaa-i hukuk-ı milliye cemiyeti’nin erzurum şubesini ilk olarak kuran kimseler, doğu illerinde yapılan propagandalar ile bunların hedeflerini, türklük, kürtlük-ermenilik meselelerini bilim, teknik ve tarih açılarından inceleyip araştırdıktan sonra, ilerideki çalışmalarını şu üç noktada topluyorlar (erzurum şubesinin basılı raporu):
1.kesinlikle göç etmemek,
2.derhal ilmî, iktisadî ve dinî bakımlardan teşkilâtlanmak,
3.saldırıya uğrayacak doğu illerinin her köşesini savunmada birleşmek.
vilâyât-ı şarkiye müdafaa-i hukuk-ı milliye cemiyeti’nin istanbul’daki yönetim merkezinin, medenî ve ilmî yollara başvurarak maksada ulaşabileceği konusunda fazla iyimser olduğu anlaşılıyor. gerçekten de bu yolda çalışmalar yapmaktan geri durmuyor. doğu illerindeki müslüman unsurların haklarını savunmak üzere le pays adında fransızca bir gazete yayınlıyor. hâdisât gazetesinin çıkarma hakkını alıyor. bir yandan da istanbul’daki itilâf devletleri temsilcilerine ve itilâf devletleri başbakanlarına muhtıra veriyor. avrupa’ya bir hey’et gönderme teşebbüsünde bulunuyor (belge: 7).
bu açıklamalardan kolaylıkla anlaşılacağını sanırım ki, vilâyât-ı şarkiye müdafaa-i hukuk-ı milliye cemiyeti’nin kuruluşuna yol açan asıl sebep ve düşünce, doğu illerinin ermenistan’a verilmesi ihtimali oluyor. bu ihtimalin gerçekleşmesinin de doğu illeri nüfusunda ermenilerin çoğunlukta gösterilmesine ve tarihî haklar bakımından onlara öncelik tanınmasına çalışanların, ilmî ve tarihî belgelerle dünya kamuoyunu aldatmayı başarmalarına ve bir de müslüman halkın ermenileri topluca öldüren barbarlar olduğu iftirasının bir gerçekmiş gibi kabulüne bağlı olduğu düşüncesi ağır basıyor. işte bundan dolayıdır ki, dernek, aynı gerekçeye dayanarak ve aynı yollardan yürüyerek tarihî ve millî hakları savunmaya çalışıyor.
karadeniz sahilindeki bölgelerde de bir rum pontus hükûmeti kurulacağı korkusu vardı. müslüman halkı rumların boyunduruğu altında bırakmayıp onların yaşama ve var olma haklarını koruma gayesiyle, bazı kimseler trabzon’da da ayrıca bir dernek kurmuşlardı.
merkezi istanbul’da olan trabzon ve havalisi adem-i merkeziyet cemiyeti’nin amacı ve siyasî hedefi adından anlaşılmaktadır. her halde merkezden ayrılmak gayesini güdüyor.
devamı için:
(bkz: memleket içinde milli varlığa düşman kuruluşlar)
nutuk’tan...
durumun dehşet ve korkunçluğu karşısında, her yerde, her bölgede birtakım kimseler tarafından kurtuluş çareleri düşünülmeye başlanmıştı. bu düşünce ile yapılan teşebbüsler birtakım kuruluşları doğurdu. örnek olarak, edirne ve çevresinde trakya - paşaeli adıyla bir dernek vardı. doğuda (belge: 3) erzurum’da ve elâzığ’da (belge: 4) genel merkezi istanbul’da olmak üzere vilâyât-ı şarkiye müdafaa-i hukuk-ı milliye cemiyeti kurulmuştu. trabzon’da muhafaza-i hukuk adında bir dernek bulunduğu gibi, istanbul’da da trabzon ve havalisi adem-i merkeziyet cemiyeti vardı. bu dernek merkezinin gönderdiği temsilcilerle, of ilçesinde ve rize sancağında da şubeler açılmıştı (belge: 5, 6).
izmir’in işgal edileceği konusunda mayısın on üçünden beri açıktan belirtiler görmüş olan izmir’deki bazı genç vatanseverler, ayın 14/15’ inci gecesi, kendi aralarında bu acıklı durumla ilgili görüşmeler yapmışlar; bir oldubittiye geldiğine şüphe kalmayan yunan işgalinin ilhakla sonuçlanmasına engel olma kararında birleşerek, redd-i ilhak ilkesini ortaya atmışlardır. aynı gece, bu ilkenin yaygınlaştırılmasını sağlamak üzere izmir’de yahudi maşatlığı’na toplanabilen halk tarafından bir gösteri toplantısı yapılmışsa da, ertesi gün sabahleyin yunan askerlerinin rıhtımda görülmesiyle, bu teşebbüsten beklendiği ölçüde sonuç alınamamıştır.
devamı için:
(bkz: milli kuruluşlar siyasi amaç ve hedefleri)
durumun dehşet ve korkunçluğu karşısında, her yerde, her bölgede birtakım kimseler tarafından kurtuluş çareleri düşünülmeye başlanmıştı. bu düşünce ile yapılan teşebbüsler birtakım kuruluşları doğurdu. örnek olarak, edirne ve çevresinde trakya - paşaeli adıyla bir dernek vardı. doğuda (belge: 3) erzurum’da ve elâzığ’da (belge: 4) genel merkezi istanbul’da olmak üzere vilâyât-ı şarkiye müdafaa-i hukuk-ı milliye cemiyeti kurulmuştu. trabzon’da muhafaza-i hukuk adında bir dernek bulunduğu gibi, istanbul’da da trabzon ve havalisi adem-i merkeziyet cemiyeti vardı. bu dernek merkezinin gönderdiği temsilcilerle, of ilçesinde ve rize sancağında da şubeler açılmıştı (belge: 5, 6).
izmir’in işgal edileceği konusunda mayısın on üçünden beri açıktan belirtiler görmüş olan izmir’deki bazı genç vatanseverler, ayın 14/15’ inci gecesi, kendi aralarında bu acıklı durumla ilgili görüşmeler yapmışlar; bir oldubittiye geldiğine şüphe kalmayan yunan işgalinin ilhakla sonuçlanmasına engel olma kararında birleşerek, redd-i ilhak ilkesini ortaya atmışlardır. aynı gece, bu ilkenin yaygınlaştırılmasını sağlamak üzere izmir’de yahudi maşatlığı’na toplanabilen halk tarafından bir gösteri toplantısı yapılmışsa da, ertesi gün sabahleyin yunan askerlerinin rıhtımda görülmesiyle, bu teşebbüsten beklendiği ölçüde sonuç alınamamıştır.
devamı için:
(bkz: milli kuruluşlar siyasi amaç ve hedefleri)
nutuk’tan...
1919 yılı mayısının 19’uncu günü samsun’a çıktım. ülkenin genel durumu ve görünüşü şöyledir:
osmanlı devleti’nin içinde bulunduğu grup, i. dünya savaşı’nda yenilmiş, osmanlı ordusu her tarafta zedelenmiş, şartları ağır bir ateşkes anlaşması imzalanmış. büyük savaş’ın uzun yılları boyunca millet yorgun ve fakir bir durumda. milleti ve memleketi i. dünya savaşı’na sürükleyenler, kendi hayatlarını kurtarma kaygısına düşerek memleketten kaçmışlar. saltanat ve hilâfet makamında oturan vahdettin soysuzlaşmış, şahsını ve bir de tahtını koruyabileceğini hayal ettiği alçakça tedbirler araştırmakta. damat ferit paşa’nın başkanlığındaki hükûmet âciz, haysiyetsiz ve korkak. yalnız padişahın iradesine boyun eğmekte ve onunla birlikte kendilerini koruyabilecekleri herhangi bir duruma razı.
ordunun elinden silâhları ve cephanesi alınmış ve alınmakta...
itilâf devletleri, ateşkes anlaşmasının hükümlerine uymayı gerekli bulmuyorlar. birer bahane ile itilâf donanmaları ve askerleri istanbul’da. adana ili fransızlar; urfa, maraş, ayıntap (gaziantep) ingilizler tarafından işgal edilmiş. antalya ve konya’da italyan askerî birlikleri, merzifon ve samsun’da ingiliz askerleri bulunuyor. her tarafta yabancı subay ve memurlar ile özel ajanlar faaliyette. nihayet, konuşmamıza başlangıç olarak aldığımız tarihten dört gün önce, 15 mayıs 1919’da, itilâf devletleri’nin uygun bulması ile yunan ordusu da izmir’e çıkartılıyor.
bundan başka, memleketin her tarafında hristiyan azınlıklar gizli veya açıktan açığa kendi özel emel ve maksatlarını gerçekleştirmeye, devleti bir an önce çökertmeye çalışıyorlar.
sonradan elde edilen güvenilir bilgi ve belgelerle iyice anlaşılmıştır ki, istanbul rum patrikhanesi’nde kurulan mavri mira hey’eti (belge: 1) illerde çeteler kurmak ve idare etmek, gösteri toplantıları ve propagandalar yaptırmakla meşgul. yunan kızılhaç’ı ve resmî göçmenler komisyonu, mavri mira hey’eti’nin çalışmalarını kolaylaştırmakla görevli. mavri mira hey’eti tarafından yönetilen rum okullarının izci teşkilâtları, yirmi yaşından yukarı gençleri de içine almak üzere her yerde kuruluşunu tamamlıyor.
ermeni patriği zaven efendi de, mavri mira hey’eti ile birlikte çalışıyor. ermeni hazırlığı da tıpkı rum hazırlığı gibi ilerliyor. trabzon, samsun ve bütün karadeniz sahillerinde örgütlenmiş olan ve istanbul’daki merkeze bağlı bulunan pontus cemiyeti hiç bir engelle karşılaşmadan kolaylıkla ve başarıyla çalışıyor (belge: 2).
devamı için:
(bkz: bunlara karşı düşünülen kurtuluş çareleri)
1919 yılı mayısının 19’uncu günü samsun’a çıktım. ülkenin genel durumu ve görünüşü şöyledir:
osmanlı devleti’nin içinde bulunduğu grup, i. dünya savaşı’nda yenilmiş, osmanlı ordusu her tarafta zedelenmiş, şartları ağır bir ateşkes anlaşması imzalanmış. büyük savaş’ın uzun yılları boyunca millet yorgun ve fakir bir durumda. milleti ve memleketi i. dünya savaşı’na sürükleyenler, kendi hayatlarını kurtarma kaygısına düşerek memleketten kaçmışlar. saltanat ve hilâfet makamında oturan vahdettin soysuzlaşmış, şahsını ve bir de tahtını koruyabileceğini hayal ettiği alçakça tedbirler araştırmakta. damat ferit paşa’nın başkanlığındaki hükûmet âciz, haysiyetsiz ve korkak. yalnız padişahın iradesine boyun eğmekte ve onunla birlikte kendilerini koruyabilecekleri herhangi bir duruma razı.
ordunun elinden silâhları ve cephanesi alınmış ve alınmakta...
itilâf devletleri, ateşkes anlaşmasının hükümlerine uymayı gerekli bulmuyorlar. birer bahane ile itilâf donanmaları ve askerleri istanbul’da. adana ili fransızlar; urfa, maraş, ayıntap (gaziantep) ingilizler tarafından işgal edilmiş. antalya ve konya’da italyan askerî birlikleri, merzifon ve samsun’da ingiliz askerleri bulunuyor. her tarafta yabancı subay ve memurlar ile özel ajanlar faaliyette. nihayet, konuşmamıza başlangıç olarak aldığımız tarihten dört gün önce, 15 mayıs 1919’da, itilâf devletleri’nin uygun bulması ile yunan ordusu da izmir’e çıkartılıyor.
bundan başka, memleketin her tarafında hristiyan azınlıklar gizli veya açıktan açığa kendi özel emel ve maksatlarını gerçekleştirmeye, devleti bir an önce çökertmeye çalışıyorlar.
sonradan elde edilen güvenilir bilgi ve belgelerle iyice anlaşılmıştır ki, istanbul rum patrikhanesi’nde kurulan mavri mira hey’eti (belge: 1) illerde çeteler kurmak ve idare etmek, gösteri toplantıları ve propagandalar yaptırmakla meşgul. yunan kızılhaç’ı ve resmî göçmenler komisyonu, mavri mira hey’eti’nin çalışmalarını kolaylaştırmakla görevli. mavri mira hey’eti tarafından yönetilen rum okullarının izci teşkilâtları, yirmi yaşından yukarı gençleri de içine almak üzere her yerde kuruluşunu tamamlıyor.
ermeni patriği zaven efendi de, mavri mira hey’eti ile birlikte çalışıyor. ermeni hazırlığı da tıpkı rum hazırlığı gibi ilerliyor. trabzon, samsun ve bütün karadeniz sahillerinde örgütlenmiş olan ve istanbul’daki merkeze bağlı bulunan pontus cemiyeti hiç bir engelle karşılaşmadan kolaylıkla ve başarıyla çalışıyor (belge: 2).
devamı için:
(bkz: bunlara karşı düşünülen kurtuluş çareleri)
ama ilginç, ama hüzünlü, ama sevinçli...
herkesin bir yaşamı ve onun da anlatılacak bir kesiti vardır.
80 öncesi.
istanbul karışık. sıkıyönetim.
öğrenci olayları, sağcı solcu karşıtlığı.
yokluk.
sıra.
stokçuluk.
ibnelik.
yer: karagümrük, eminönü/taksim dolmuş durağı.
hava: yağmur ertesi puslu bir sabah.
başrol oyuncusu: kâhya. 40’lı yaşlarda. sol bacağı o kadar kısa ki; onu kaldırımda, diğerini asfaltta tuttuğu vakit, ancak eşitleniyor yürüyüşü. bu yüzdendir öyle yürüyüşü. aklı hafif noksan. söylenilenleri tekrar etme ve simetri hastalığı sahibi aynı zamanda. bir arka sokaktaki ahşap viranede kalır. bir sobası vardır ama yakacağı yoktur. bir yorganı vardır ama ikincisi yoktur. geçen sene, taksim’e her sabah giden avukat nedim bey’in verdiği kırçıllı gri bir paltosu, bir de balıkçılığa gittiği zamandan kalma keçe pantolonu vardır üzerinde, her gün giydiği. bir annesi vardır, ölmüştür. bir babası vardır ve diridir belki de(!), bilmez kim olduğunu.
kâhya: "taksim iki, eminönü üç... taksim iki, eminönü üç..."
birden, arkadaki akbank’ın girişinde bir hareketlilik görür. ikisi erkek biri kız üç genç, tam bankanın önünde kafalarına kar berelerini takmaktadırlar.
genç erkek: "ben ilk girecem. hemen arkamdan (eliyle diğer erkeği göstererek) sen gel, askeri de (bu sefer kızı işaret ederek) sen etkisizleştiriyosun. kimseye zarar vermek yok. planladığımız gibi; devrimci halkın sözcüsü olarak, sadece para yardımı topluyoruz, bu bir soygun değil. tamam mı?"
genç erkek 2: tamam!
kız: tamam.
kâhya: "kardeş (kızı göstererek)! beren tam olmamış. yamuk duruyo kafanda..."
(duymazlar)
genç erkek: "ha’di arkadaşlar, yolumuz açık olsun, davranın!"
ilk önce çocuk girer içeriye, sonra diğeri ve en son kız. hemen arkalarından da kâhya. bereyi düzelttirmesi gerekmektedir. yoksa günü iyi gitmez!
genç erkek: (içeride. kız askeri rehin almıştır elindeki rovelverle) (bağırarak) "arkadaşlar! biz devrimci gençliğin birer üyeleriyiz."
kâhya: "arkadaşlar! biz devrimci gençliğin birer üyeleriyiz." bereni düzelt kardeşim, yamuk duruyor.
kız: "ya abi çekil kenara allahını seversen ya."
kısa bir şaşkınlık sonrasında, genç toparlar kendisini ve devam eder; "kimseye zarar vermeyeceğiz, (veznedara dönerek, kısık bir sesle) kasayı bu çuvala boşalt hemen arkadaşım. çabuk ol!"
kâhya: (bağırarak) "kimseye zarar vermeyeceğiz... kimseye zarar vermeyeceğiz... (ve kıza) bereni düzelt, bereni."
soygun tam planlandığı gibi, olaysız ve temiz bir şekilde gerçekleştirilmiştir.. kâhya haricinde! kâhya hâlâ bağırmaktadır bankada, gençler koşarak çıkarken: "kimseye zarar vermeyeceğiz... kimseye zarar vermeyeceğiz..."
2-3 dakika sonra askerler ve polis intikal eder olayın geçtiği yere. banka içerisindeki vatandaşlar, çalışanlar sessizlik içindedir. çünkü kâhya bağırıyordur halen: "kimseye zarar vermeyeceğiz... kimseye zarar vermeyeceğiz..."
apar topar üstüne atlar polisin biri kâhyanın, yere yatırır, kelepçeyi takar ama.. "kimseye zarar vermeyeceğiz" lere devam eder kâhya. bankada çalışanlardan hiç biri sesini çıkarmaz buna. tanıyorlar, her gün açtığı kapıdan dolmuşa biniyorlardır oysa. seslerini çıkarmazlar; "bu bizim kâhyadır, hafif delidir" demezler. karakola giderler polisler, askerler ve bizim kâhya. gidiş o gidiş.
yalnız hâlâ anlatılmaktadır: karakolda, işkence yapılırken ve o’na "kimin hesabına çaldınız lan paraları" diye sorulurken verdiği cevap... "kimseye zarar vermeyeceğiz... kimseye zarar vermeyeceğiz"
.....
herkesin bir yaşamı ve onun da anlatılacak bir kesiti vardır.
80 öncesi.
istanbul karışık. sıkıyönetim.
öğrenci olayları, sağcı solcu karşıtlığı.
yokluk.
sıra.
stokçuluk.
ibnelik.
yer: karagümrük, eminönü/taksim dolmuş durağı.
hava: yağmur ertesi puslu bir sabah.
başrol oyuncusu: kâhya. 40’lı yaşlarda. sol bacağı o kadar kısa ki; onu kaldırımda, diğerini asfaltta tuttuğu vakit, ancak eşitleniyor yürüyüşü. bu yüzdendir öyle yürüyüşü. aklı hafif noksan. söylenilenleri tekrar etme ve simetri hastalığı sahibi aynı zamanda. bir arka sokaktaki ahşap viranede kalır. bir sobası vardır ama yakacağı yoktur. bir yorganı vardır ama ikincisi yoktur. geçen sene, taksim’e her sabah giden avukat nedim bey’in verdiği kırçıllı gri bir paltosu, bir de balıkçılığa gittiği zamandan kalma keçe pantolonu vardır üzerinde, her gün giydiği. bir annesi vardır, ölmüştür. bir babası vardır ve diridir belki de(!), bilmez kim olduğunu.
kâhya: "taksim iki, eminönü üç... taksim iki, eminönü üç..."
birden, arkadaki akbank’ın girişinde bir hareketlilik görür. ikisi erkek biri kız üç genç, tam bankanın önünde kafalarına kar berelerini takmaktadırlar.
genç erkek: "ben ilk girecem. hemen arkamdan (eliyle diğer erkeği göstererek) sen gel, askeri de (bu sefer kızı işaret ederek) sen etkisizleştiriyosun. kimseye zarar vermek yok. planladığımız gibi; devrimci halkın sözcüsü olarak, sadece para yardımı topluyoruz, bu bir soygun değil. tamam mı?"
genç erkek 2: tamam!
kız: tamam.
kâhya: "kardeş (kızı göstererek)! beren tam olmamış. yamuk duruyo kafanda..."
(duymazlar)
genç erkek: "ha’di arkadaşlar, yolumuz açık olsun, davranın!"
ilk önce çocuk girer içeriye, sonra diğeri ve en son kız. hemen arkalarından da kâhya. bereyi düzelttirmesi gerekmektedir. yoksa günü iyi gitmez!
genç erkek: (içeride. kız askeri rehin almıştır elindeki rovelverle) (bağırarak) "arkadaşlar! biz devrimci gençliğin birer üyeleriyiz."
kâhya: "arkadaşlar! biz devrimci gençliğin birer üyeleriyiz." bereni düzelt kardeşim, yamuk duruyor.
kız: "ya abi çekil kenara allahını seversen ya."
kısa bir şaşkınlık sonrasında, genç toparlar kendisini ve devam eder; "kimseye zarar vermeyeceğiz, (veznedara dönerek, kısık bir sesle) kasayı bu çuvala boşalt hemen arkadaşım. çabuk ol!"
kâhya: (bağırarak) "kimseye zarar vermeyeceğiz... kimseye zarar vermeyeceğiz... (ve kıza) bereni düzelt, bereni."
soygun tam planlandığı gibi, olaysız ve temiz bir şekilde gerçekleştirilmiştir.. kâhya haricinde! kâhya hâlâ bağırmaktadır bankada, gençler koşarak çıkarken: "kimseye zarar vermeyeceğiz... kimseye zarar vermeyeceğiz..."
2-3 dakika sonra askerler ve polis intikal eder olayın geçtiği yere. banka içerisindeki vatandaşlar, çalışanlar sessizlik içindedir. çünkü kâhya bağırıyordur halen: "kimseye zarar vermeyeceğiz... kimseye zarar vermeyeceğiz..."
apar topar üstüne atlar polisin biri kâhyanın, yere yatırır, kelepçeyi takar ama.. "kimseye zarar vermeyeceğiz" lere devam eder kâhya. bankada çalışanlardan hiç biri sesini çıkarmaz buna. tanıyorlar, her gün açtığı kapıdan dolmuşa biniyorlardır oysa. seslerini çıkarmazlar; "bu bizim kâhyadır, hafif delidir" demezler. karakola giderler polisler, askerler ve bizim kâhya. gidiş o gidiş.
yalnız hâlâ anlatılmaktadır: karakolda, işkence yapılırken ve o’na "kimin hesabına çaldınız lan paraları" diye sorulurken verdiği cevap... "kimseye zarar vermeyeceğiz... kimseye zarar vermeyeceğiz"
.....
yeni yılını en içten ibneliğimle kutluyorum kendisinin.
aradan geçen 4 gün zarfında uyuduydum ben...
bu arada uzun lm 5.25 olmuş lan: acıdı mı?
aradan geçen 4 gün zarfında uyuduydum ben...
bu arada uzun lm 5.25 olmuş lan: acıdı mı?
alternatif bir çaba. örneğin bir palayla birlikte, pavyonda girdiniz yeni yıla... hah işte, palanınkinin de yıl boyu size gireceğine delalet oluyor bu. palayla niye girdiniz, nasıl girdiniz oraları beni ilgilendirmez. kişisel merak olabilir.
hayırlısıylan!
hayırlısıylan!
neden bekliyorsun?
bu sözlük, duygu ve düşüncelerini özgürce paylaştığın bir platform, hislerini tercüme eden özgür bilgi kaynağıdır.
katkıda bulunmak istemez misin?